Пияз қабықшасының өңі мен бөлме өсімдіктерінің жапырағының көлденең кесіндісін микроскоппен қарау

Сабақ туралы мәлімет

Пән / сынып: Биология, 6-сынып
Сабақ: №4
Тақырып: §4. Өсімдік жасушасының құрылысы
Сабақтың типі: Құрастырылған

Құрал-жабдықтар

Электронды көрсетілімдер
Микроскоптар
Өсімдік жасушасының дайын препараттары

Сабақтың мақсаты

Жасуша ұғымын жан-жақты түсіндіріп, өсімдік жасушасының өзіндік ерекшеліктерімен таныстыру.

Білімділік міндеті

Өсімдік жасушасына тән органоидтермен таныстырып, олардың құрылысы мен қызметін оқушыға түсінікті түрде меңгерту.

Тәрбиелік және дамытушылық

Оқушы тұлғасында жағымды өзгерістер қалыптастыруға ықпал ету.
Пәнге және тақырыпқа қызығушылықты дамыту.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сабаққа қатыспаған оқушыларды белгілеу, оқушылардың сабаққа дайындығын бақылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Төмендегі сұрақтар арқылы өткен тақырып қайталанады және микроскоппен жұмыс істеу дағдылары нақтылады.

Жасушада қандай процестер жүреді?
Ұлғайтқыш құралдардың түрлерін атап, олардың айырмашылығын салыстырыңыз.
Микроскопқа қажетті жабдықтарды атаңыз.
Микроскоптың негізгі бөліктерін атап, орналасуын көрсетіңіз.
Көру түтігінде қандай бөлшектер орналасады?
Окуляр мен объективтің құрылысы және айырмашылығы қандай?
Орналасу ретіне қарай микроскоп бөлшектерін жатқа айтыңыз.
Жасушаның ашылу тарихының алғышарттары және оны ашқан ғалымдар кімдер?
Микроскоппен қарау үшін микропрепарат қалай дайындалады?

III. Жаңа материалды түсіндіру

Жасуша қабықшасы және плазмалық жарғақша

Препаратты микроскоппен қарағанда ең алдымен айқын көрінетіні — жасуша қабықшасы. Барлық өсімдік пен жануар жасушаларын сыртынан өте нәзік майтәрізді заттар мен нәруыздардан тұратын жарғақша қаптайды. Бұл жарғақша плазмалық жарғақша (плазмалемма) деп аталады.

Өсімдік жасушасының жануар жасушасынан негізгі айырмашылығы — плазмалық жарғақшаның сыртынан жасунықтан (целлюлоза) түзілген берік, қалың әрі серпімді қабықшаның қаптауы. Мұндай қабықша жануар жасушасында болмайды.

Қалың қабықша цитоплазмадан бөлінген өнімдерден түзіледі және оның бойында көрші жасушалардың цитоплазмасымен байланысатын ұсақ саңылаулар (қабықшаның жұқа аймақтары) кездеседі. Бұл қабықша өсімдікке пішін беріп, цитоплазманы зақымданудан және кеуіп кетуден қорғай отырып, тірек қызметін атқарады.

Жасунық (целлюлоза): қасиеті және қолданылуы

Жасунық (клетчатка, целлюлоза) — ыстық суда да, қышқылдар мен сілтілерде де ерімейтін, тұрақты зат. Тек өте күшті тұз қышқылы мен күкірт қышқылының әсерінен қантқа айнала алады.

Өнеркәсіпте: қағаз, жасанды жібек, пластмасса, кинопленка, лак, қопарылғыш заттар өндіру.
Тұрмыста: мақта талшықтары мен зығыр тінін мата тоқуға пайдалану.

Плазмалық жарғақшаның қызметтері

1) Жасушаны қоршаған сыртқы ортадан бөліп тұрады.
2) Қоректік заттарды (су мен газдарды: оттегі, азот, көмірқышқыл газы) ішке өткізіп, ыдырау өнімдерінің қажетсіз қалдықтарын сыртқа шығарады; жасуша мен орта арасындағы тұрақты зат алмасуды қамтамасыз етеді және жасуша ішіндегі сұйықтық құрамын реттейді.
3) Улы, зиянды заттарды ішке өткізбейді; кейбір заттарды талғап өткізеді.
4) Әртүрлі қосылыстардың бір жасушадан екіншісіне өтуіне қатысып, тасымалдаушы қызмет атқарады.
5) Цитоплазмаға енген заттардың қосылуын және орын ауыстыруын реттейді.

Жасуша қабықшасының өзгерістері (түрлері және маңызы)

Жасуша қабықшасы мөлдір әрі түссіз болғандықтан күн сәулесін жақсы өткізеді. Дегенмен ол әрдайым бірқалыпты болмай, әртүрлі себептерге байланысты өзгерістерге ұшырайды.

1. Ағаштану (лигниндену)

Қабықшаға лигнин сіңгенде қабықша қалыңдап, қатаяды. Соған қарамастан зат алмасу толық тоқтамайды. Ағаштану өсімдікке беріктік пен қаттылық беріп, биік өсудің механикалық негізін күшейтеді.

2. Тоздану

Қабықша құрылымы өзгеріп, су мен газдың өтуі шектеледі, цитоплазма кебуі мүмкін. Жабын ұлпа тозданған өлі жасушалардан тұратындықтан, өсімдік микроағзалардың әсерінен қорғалады әрі қурап қалудан сақталады.

3. Өңездену (кутикулану)

Қабықшаның сыртқы қабатына майтәрізді заттар көбірек сіңіп, су мен газдың өтуі азаяды. Мысалы, орамжапырақ, алхоры, жүзім, алма жемістерінің сыртындағы балауызды ақшыл қабат өсімдікті қолайсыз орта жағдайларынан қорғайды.

4. Сілемейлену

Жасунық өзгергенде қабықша су тигенде ісініп, көлемі ұлғаяды. Бұл құбылыс зығыр немесе қарбыз тұқымын суға жібіткенде айқын байқалады: тұқым бетінде созылмалы сілемейлі зат түзіледі.

5. Минералдану

Қабықшада кремний, кальций карбонаты сияқты минералды тұздар көп жиналғанда өсімдік мүшелері қатайып, өте берік болады. Мысалы, қамыс пен қырықбуынның жапырағы мен сабағы, сондай-ақ бидай, арпа, сұлы масақтарының қылтанақтары қатаяды. Минералдану көбіне өсімдікті малға жем болудан қорғайтын бейімделу ретінде қарастырылады.

Тек өсімдік жасушасына тән жасунықты қалың қабықша өсімдіктің сыртқы қаңқасы іспетті: өте нәзік мүшелеріне беріктік, қаттылық, серпімділік және майысқыштық қасиет беріп, қолайсыз орта әсерінен қорғайды.

Цитоплазма: құрамы және қозғалысы

Цитоплазма — мөлдір, желімтек, созылмалы қоймалжың сұйықтық. Оның құрамында шамамен 60–90% су, 10–20% нәруыз, 2–3% май, көмірсулар, иондар және шамамен 1% минералды қосылыстар болады. Цитоплазманың сыртын плазмалемма қаптайды, ал вакуольді шектейтін жарғақша тонопласт деп аталады. Тонопласт пен плазмалемма эндоплазмалық тор арқылы байланысады.

Негізгі идея

Зат алмасу процестері цитоплазма арқылы жүретіндіктен, ол әдетте үнемі қозғалыста болады. Қолайсыз жағдайларда (өте төмен температура, оттек пен жарықтың жетіспеуі және т.б.) бұл қозғалыс баяулауы немесе тоқтауы мүмкін.

Қозғалыс түрлері

Айнымалы қозғалыс: цитоплазма қабықшаны жанай бір бағытта айналып қозғалады; ядро, хлоропластар және басқа органоидтер де бірге жылжиды (кейде ядро қозғалмайды).
Ағынды қозғалыс: цитоплазма қабықшадан жасуша орталығына немесе кері бағытта жылжиды; плазмалемма мен тонопласт қозғалыссыз қалады.

Цитоплазмада үздіксіз жүз мыңдаған химиялық заттар түзіліп, қайта ыдырайды. Соның нәтижесінде жасуша энергиямен қамтамасыз етіледі, ал көптеген реакциялар цитоплазманың қатысуымен ғана жүзеге асады.

№2 зертханалық жұмыс

Тақырыбы

Пияз қабықшасының өңін және бөлме өсімдіктері жапырағының көлденең кесіндісін микроскоппен қарау.

Мақсаты

Пияз қабықшасының өңі мен бөлме өсімдігі жапырағының көлденең кесіндісін микроскоппен бақылап, олардың жасушаларын салыстыру арқылы өзіндік ерекшеліктерін анықтау.

Жұмыстың барысы

Пияз қабығының өңінен жасалған препаратты микроскоппен қарап, көрінісін дәптерге салыңыз; жасушалардың пішініне назар аударыңыз.
Жеке жасушаның бөліктерін белгілеңіз және оқулықтағы суретпен салыстырып, талдау жасаңыз.
Бөлме өсімдігі жапырағының жұқа көлденең кесіндісінен препарат дайындап, жасыл пластидтердің (хлоропластардың) пішіні мен түсіне назар аударыңыз (жапырағы түксіз өсімдік алған дұрыс). Қажет болса, жапырақ өңін аздап сылып алып қарағанда да пластидтер көрінеді.

Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» тіркесі бастапқы мәтінде берілген, бірақ бұл үлгіде жүктеу сілтемесі көрсетілмеді.