Қырғын соғыста қолданған қаруларды ата

Сабақ тақырыбы: Қазақтың хас батыры — Қарасай

Бұл сабақ жоспары оқушылардың тарихи санасын тереңдетіп, елін қорғаған ерлердің ерлігін құрметтеуге баулиды. Сабақ барысында сұрақ-жауап, картамен жұмыс, мәтін талдау, ойын элементтері мен шығармашылық тапсырмалар біріктіріледі.

Сабақ типі

Аралас сабақ

Сабақ түрі

Ішінара ізденіс сабағы

Сабақ әдістері

Интербелсенді, баяндау, сұрақ-жауап, картамен жұмыс

Көрнекіліктер

Интерактивті тақта
Батырлардың суреттері
Карта

Сабақ мақсаты

Білімдік

Елін-жерін қорғаған ер жүрек батырлар, олардың ерлігі, сондай-ақ ел басқарған хандар мен билер туралы білімді кеңейту.

Дамытушылық

Ой-өрісті, есте сақтауды, білімдік қорды және сөздік қорды дамыту.

Тәрбиелік

Патриоттық тәрбие беру, азаматтық жауапкершілік сезімін күшейту.

Сабақ барысы

1) Ұйымдастыру бөлімі

Сыныптың назарын сабаққа шоғырландыру, оқу мақсатын қысқаша таныстыру.

Сәлемдесу, сыныптың дайындығын тексеру.
Тақырыптың мәнін ашатын қысқа кіріспе сұрақтар.

2) Үй жұмысын тексеру

Үй тапсырмасын сұрақтар арқылы тексеру. Оқушылар «билет» суырып, жауап береді.

Бағдарлаушы сұрақтар

Үйге қандай тапсырма берілді?
Қандай тараумен танысып жатырмыз?

«Жоңғар қақпасы» деп қай жерді атайды?
Жоңғар қақпасы маңындағы қазақ даласында жатқан тау, көл, жота атауларын ата.
XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қиыншылықтар туралы не білесің?
Ішкі және сыртқы саясаттың шиеленісуі елге қандай зардап әкелді?
Қырғын соғыста қолданылған қаруларды ата.
Ерекше көзге түскен, ел аузындағы батырларды ата.
«Батыр» сөзінің мағынасын аш. Көзіңе қандай адам елестейді?

Негізгі ой

Әр кезеңнің өз батыры бар: ел басына күн туған шақта еліне қорған болып, білектің күшімен, найзаның ұшымен жерін қорғаған ерлер. Түрік тілінде мұндай ерлерді «баһадүр» деп атаған.
Ұлы Отан соғысы мен Желтоқсан көтерілісіндегі батырларды ата. Олар не үшін көтерілді?
Батырлық бүгінгі заманда да кездеседі: ел тыныштығын қорғау жолында қызмет бабымен өмірін тәуекелге тігетін адамдардың ерлігі де батырлыққа жатады.

3) Үй жұмысын бекіту: «Тарихи сынақ хат»

Бос орындарды тиісті сөздермен толтыру арқылы тақырыпты жүйелеу.

Қазақ тарихында XVIII ғасырдың алғашқы жартысы өте қиын әрі күрделі кезең болды. Қазақ және Жоңғар хандықтарының қарулы қақтығыстары, түптеп келгенде, көршілес жатқан екі ұлы ел — Ресей мен Қытайдың оларды бір-біріне айдап салу саясатынан туындады.

Негізгі қарулары: қылыш, найза, қалқан, айбалта, шоқпар, семсер.

Өтпелі түйін

Осы тарихи ахуал аясында біз бүгін Қарасай батыр туралы мәлімет алып, оның ел қорғаудағы орнын зерделейміз.

Қарасай батыр туралы мәлімет

Өмірбаяны мен тарихи кезеңі қысқаша жүйеленеді.

Қарасай Алтынайұлы 1589 жылы қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы аумағында, Суықтөбе тауының етегінде дүниеге келген.

Қарасай батыр өмір сүрген дәуір — қазақ пен жоңғар арасындағы екі ғасырға созылған қанды шайқастардың шиеленіскен кезеңі. Сол уақытта ел билеген Есім хан мен Жәңгір хан сияқты көреген хандардың арманы Қарасай сынды батырлардың ерлігі арқылы жүзеге асып отырды.

Әскери жолы

Көптеген соғыстарға қатысып, қол бастаған.
1664 жылы 66 жасында соңғы рет жорыққа қатысады.
Осы шайқаста ауыр жараланып, саптан шығады.
Жақын серігі Ағынтай батыр да аяғынан жараланып, ақсақ болып қалады.

Бұдан кейін Қарасай батыр ел басқару ісіне көбірек ден қояды. Ел ішіндегі жағдай біршама тынышталып, Қарасай өзінің қанды көйлек досы Ағынтайдың ауылына көшіп барады. Сол жерде бір жыл тұрып, 1671 жылы 73 жасында дүниеден өтеді. Сүйегі Арқадағы Айыртау деген жерге қойылған.

Ұрпақ сабақтастығы

Қарасай батырдың алты баласы болған. Есімі ұранға айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан.

Ескерту

Ашық дереккөздерде Қазақстанның тұңғыш президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қарасай батырдың ұрпағы екені жиі айтылады.

ҚАРАСАЙ — КӨШЕК — АЙДЫР — МЫРЗАТАЙ — ЕДІЛ — САПАҚОЙ — НАЗАРБАЙ — ӘБІШ — НҰРСҰЛТАН

Оқулықпен жұмыс

Қарасайдың ерлігі туралы мәтінді оқып, негізгі ойды белгілеу.
Мәтінде кімдер туралы айтылғанын анықтау.

Артық болмас білгенің

Тұлғалар мен ұғымдарға қысқа анықтамалар.

Есім хан: 1598–1628 жылдары ел басқарған.
Жәңгір хан: Есім ханның баласы. Жоңғарларға қарсы соғыстағы ерлігі үшін «Салқам Жәңгір» атанған.
Қарақал, Тойлы: Ойраттың екі тайшысы (әскер бастаған жасақ басшылары).
Ойрат: XVII ғасырда Еділ бойына көшіп келген қалмақтарды «ойраттар» деп атаған.
Дөкір: Жаудың батыры.
Жақсығұл: Қазақ мергені.
Олых: Ойрат батыры.

Дәптермен жұмыс

Сөзжұмбақ шешу арқылы негізгі ұғымдарды бекіту.

Сөзжұмбақтың шешімі: «Батырлар».

Кинофильмнен үзінді

«Көшпенділер» фильмі бойынша батырлық тақырыбын нақтылау.

Ел қорғаған батырлардың ерлігі туралы киноүзінді көрсетіліп, көргені бойынша қысқаша талқылау ұйымдастырылады.

Өмірмен байланыс және шығармашылық жұмыс

Оқушының жеке ұстанымын қалыптастыруға бағытталған сұрақ.

Ойлануға сұрақ

Сен осындай ерлікке дайынсың ба? Елге қызмет ету дегенді қалай түсінесің?

Сергіту сәті

«Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай» (әндете орындау).

«Шыңға қадам» ойыны

Тақырып бойынша топтар бір-біріне сұрақ қойып, жылдам әрі дәл жауап берген топ «шыңға» көтеріледі.

Ереже: 3 қатар (не 3 топ) жұмыс істейді. 1-топ 2-топқа, 2-топ 3-топқа сұрақ қояды. «Шыңға» бірінші шыққан топқа жалауша беріледі.

Есім хан басшылық еткен ұрыс қайда және қай жылы болды?
Қарасай кімдерді қолға түсірді?
Мәтінде қандай мақал-мәтел кездеседі?
Қалмақтар қандай айлаға көшті?
Қарасайды кернеген ыза мен кек туралы айт.
Олых қандай адам? (Әккі, айлакер екені қалай көрінеді?)
Қарасай Есім ханға не деді?
Олыхтың жеңілісі туралы айт.
Батырдың жойқын күші неден көрінеді?
Батырға мінездеме бер.
Қарасай батырға көрсетілген атақ пен құрмет туралы айт.
Тобыл өзенін картадан көрсет.

Қорытындылау

Сабақтың нәтижесін жинақтау және кері байланыс.

Түйін

Оқушыларға батырлардың ел қорғаудағы рөлі түсіндіріліп, патриоттық құндылықтар бекітіледі.

Кері байланыс

Не үйрендік?
Не білдік?

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау: сабақтағы белсенділігіне қарай.
Үйге тапсырма: оқу, мазмұндау, қосымша дерек іздену.

Тілек

Сендер де батыр ағаларымыздай еліңді қорғайтын, білімді әрі жауапты азамат болып өсіңдер.