Асық ойыны
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы ауылы, №100 орта мектеп
Кітапханашы: Тәжиева Алтынай Шәймерденқызы
Қазақтың ұлттық ойындары — халықтың мәдени мұрасы
Бұл материал 5-сынып оқушылары арасында ұлттық ойындар арқылы тәрбиелік, танымдық және дене шынықтыру бағыттарын ұштастыратын сайыс өткізуге арналған. Ұлттық ойындар — өткен мен бүгінді жалғайтын, жас ұрпақтың мінезі мен қабілетін қалыптастыратын құндылық.
Мақсаты (білімділік)
Жасөспірімдер мен жастардың бос уақытын мазмұнды өткізуіне, денсаулығын нығайтуына ықпал ету; әдет-ғұрып, салт-дәстүрді таныту және тіл дамытуға жәрдемдесу.
Мақсаты (тәрбиелік)
Оқушыларды шапшаңдыққа, мергендікке, ептілікке, жылдамдыққа және әдептілікке тәрбиелеу.
Мақсаты (дамытушылық)
Ой-өрісті кеңейту, танымдық қабілеттерді дамыту, байқағыштық пен тапқырлықты қалыптастыру.
Көрнекіліктер
- Кітап көрмесі
- Нақыл сөздер
- Интерактивті тақта
Кіріспе: Тәуелсіздік пен мәдени мұра
2011 жыл Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы ретінде жарияланды. Бұл мерейтой — бейбітшілік пен жасампаздықтың мәнін айқындайтын маңызды кезең.
1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі республиканың тәуелсіздігі мен егемендігі туралы Заң қабылдап, тәуелсіз мемлекеттің конституциялық-құқықтық негізін қалады. Осы уақыттан бастап елдің жаңа тарихы басталды.
Арнау шумақ
Тәуелсіздік — тұғыры ұлы елдің,
20 жасың құтты болсын, нұр елім!
20 жылда шықтың талай белеске,
Қазақстан, жасай берші, гүл елім!
Осы атаулы мерекеге орай «Тәуелсіздіктің 20 шыңы — 20 жұлдызды күн» аясында және «Мәдени мұра» бағдарламасына сәйкес 5-сынып оқушылары арасында «Қазақтың ұлттық ойындары — халқымыздың мәдени асыл мұрасы» тақырыбында сайыс өткізіледі.
Ұлттық ойынның мәні
Неліктен ұлттық ойындар маңызды?
- Тәрбиелік ықпалы жоғары: мінез, жауапкершілік, әдеп қалыптастырады.
- Дене қуатын арттырады: шапшаңдық, ептілік, төзімділік дамиды.
- Тіл мен танымды байытады: ойлау, байқампаздық, шешім қабылдау күшейеді.
- Ұрпақ сабақтастығын сақтайды: дәстүр мен тарихты күнделікті өмірге жақындатады.
М. Әуезовтің пайымы
Мұхтар Әуезов ойынның тек көңіл көтеру емес, өзіндік терең мағынасы бар мәдени құбылыс екенін атап өтеді: ойын халықтың рухын серпілтіп, ойлау мен тәрбиені қатар жетілдіреді.
В. А. Сухомлинскийдің сөзі
«Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы жоқ және болуы да мүмкін емес». Ойын — баланың дүниені тануына жол ашатын, қиялын ұштайтын, білімге құмарлықты оятатын кең терезе.
Қазақтың ұлттық ойындары (мысалдар)
Сайыс форматы
Ұйымдастыру
- Оқушыларды топтарға бөлу
- Топ басшысын сайлау
- Әділқазылар алқасын бекіту
Турлар
- Таныстыру
- Жамбы ату
- Аударыспақ
- Ұшты-ұшты
- Теңге алу
- Асық ойыны
- Білектесу (қол күрес)
- Мыршым-мыршым
Қатысушы топтар
«Тұлпар» тобы
Топ мүшелері таныстыру кезеңінде өздерін таныстырады.
«Қыран» тобы
Топ мүшелері таныстыру кезеңінде өздерін таныстырады.
Әділқазылар алқасы
- Б. Карчалова — мектеп директорының тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары
- А. Дауылова — қазақ тілі пәнінің мұғалімі
- А. Пшанова — тәлімгер
Тұяқпайдың түйіні
Мыршым-Мыршым Манашыұлы Тұяқпай жырында:
«Балалармен ойнайды,
Ойнап жүріп ол бала
Кеудеге ақыл ойлайды»
— деп ойынды ой мен парасаттың бастауы ретінде түйіндейді.
Турлар мазмұны
2-тур: Жамбы ату
Бұл — мергендер сайысы. Дәстүрлі түрде үлкен тойларда жүлде тағайындалып, нысанаға қойылған жамбыны (теңгені) атып түсіру арқылы жеңімпаз анықталады. Ойыншы нысанаға тез әрі дәл тигізуі қажет. Сайыста ілулі тұрған теңгеге дәл тигізген қатысушы ұпай алады.
3-тур: Аударыспақ
Аударыспақ — көне дәуірден келе жатқан, кең тараған ұлттық ойын. Ат үстіндегі екі жігіт жекпе-жекке шығып, бірін-бірі аттан аударып түсіруге тырысады. Бұл кезеңде әр топтан оқушылар шығып, ойын үлгісін көрсетеді. Жеңіске жеткен топқа ұпай қосылады.
4-тур: Ұшты-ұшты
Бастаушы қатысушыларды жаңылыстыру үшін ұшатын және ұшпайтын заттарды араластырып, тез-тез айтады. Ереже бойынша ойыншылар тек ұшатын заттарға ғана қол көтеруі керек. Қателескен ойыншы айыбын өнерімен өтейді. Дұрыс жауап берген қатысушылар ұпай алады.
1-топқа тапсырмалар
- Ұшты-ұшты — тарғақ ұшты
- Ұшты-ұшты — жарғақ ұшты
- Ұшты-ұшты — үкі ұшты
- Ұшты-ұшты — түлкі ұшты
- Ұшты-ұшты — бүйрек ұшты
- Ұшты-ұшты — үйрек ұшты
2-топқа тапсырмалар
- Ұшты-ұшты — кекілік ұшты
- Ұшты-ұшты — кекілің ұшты
- Ұшты-ұшты — іркіт ұшты
- Ұшты-ұшты — бүркіт ұшты
- Ұшты-ұшты — ебелек ұшты
- Ұшты-ұшты — көбелек ұшты
- Ұшты-ұшты — қызғыш ұшты
- Ұшты-ұшты — сызғыш ұшты
- Ұшты-ұшты — тырна ұшты
- Ұшты-ұшты — тырма ұшты
5-тур: Теңге алу
Теңге алу — ат спортына жататын көне ойын. Тегіс жерде шауып келе жатқан шабандоз жердегі теңгені еңкейіп іліп алуы керек. Бұл үлкен ептілікті және ат үстіндегі тәжірибені талап етеді. Теңгені іліп алғандарға бәйге берілген.
Сайыс нұсқасында оқушылар шеңбер ішіндегі «теңгені» бір оқушы екінші оқушыны арқалап алып барып, жылдамдық пен ептілік арқылы алып келуге тырысады. Әр топтан қатысушы шығып, кезең бойынша ұпай жинайды.
6-тур: Асық ойыны
Асық ойыны — ұлт ойындарының ішіндегі ең көне түрлерінің бірі. Ол баланың жүйке жүйесін шыңдап, дәлдікке, ұстамдылыққа, байсалдылыққа тәрбиелейді. Ойыншылар тегіс жерде шаршы алаң белгілеп, асықты дәл тигізіп сызықтан шығаруға ұмтылады. Дәл тигізген ойыншы асықты алады да, келесі атуын жалғастырады; тигізе алмаса, кезек келесі ойыншыға өтеді.
Әр топ қанша асық атып алса, сонша ұпайға ие болады.
7-тур: Білектесу (қол күрес)
Бұл ойын күш сынасуға арналған. Екі ойыншы үстелдің екі жағынан отырып, оң қолдарының шынтағын үстелге тірейді де, қол алысып мықтап ұстайды. Белгі берілген сәттен бастап шынтақты орнынан қозғамай, қарсыластың қолын шалқасынан түсіруге тырысады. Қолы тайып жантайған ойыншы жеңіледі. Бұл кезең білек күшін дамытуға көмектеседі.
Әр топтан бір-бір ойыншы шығып, кезең бойынша барлығы қатысады.
8-тур: Мыршым-мыршым
«Мыршым-мыршым» — ертеден келе жатқан, көбіне ойын-сауық кештерде ойналатын қызықты ойын. Қатысушылар саны көбейген сайын ойын әсерлі бола түседі. Негізгі мақсаты — байқампаздық пен тапқырлықты дамыту.
Ойын жүргізуші бір ойыншыны ортаға шығарады да, отырғандардың біріне белгі ретінде аузына тиын салғызады (қалғандарында ештеңе болмайды). Ортадағы ойыншы қай ойыншының аузында белгі барын табуы керек. Сайыс барысында қауіпсіз әрі ыңғайлы болу үшін тиынның орнына конфет қолдануға болады: ойыншылар аузына конфет салып «мыршым-мыршым» деп қайталайды, ал қарсы топтың ойыншысы қайсысында конфет барын табады. Тапса — ұпай.
Қорытынды
Тәуелсіздік тойына арналған бүгінгі бәйге — білім мен ептілікті, ұйымшылдық пен ұлттық рухты қатар танытатын ортақ мереке.
Сайыс нәтижесін шығару үшін сөз әділқазылар алқасына беріледі.
Түйін сөз
Мәңгі толы қазағымның ғұмыры,
Сан асылдың ашылып тұр тұғыры.
Кеше ғана керексіз ғып тастаған —
Ғажап екен әдебі мен ғұрпы.
Тәуелсіздіктің 20 жылдығына орай «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында өткізілген «Қазақтың ұлттық ойындары — халқымыздың мәдени асыл мұрасы» атты сайыс осымен аяқталады.