Қазақстанның физикалық карта
Сабақ туралы мәлімет
Мектеп, өңір
Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Қ. Шайменов атындағы ЖОББМ
Мұғалім
Бастауыш сынып мұғалімі — Жағалбайлы Райхан Оспанқызы
Сабақтың тақырыбы
Қазақстанның жер бедері (слайдтармен)
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Қазақстанның жер бедері туралы негізгі мәлімет беру.
Дамытушылық
Оқушылардың шығармашылық қабілетін, өз бетінше іздену және картамен жұмыс дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік
Туған ел табиғатын қадірлеуге, алған білімді өмірде қолдана білуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Слайдтар
- Қазақстанның физикалық картасы
- Контурлы карта
Пәнаралық байланыс
- Музыка
- Сурет
Сабақтың түрі
Саяхат сабақ.
Сабақтың барысы: саяхатқа дайындық
Психологиялық дайындық
Табиғат — біздің анамыз,
Табиғатқа баламыз.
Табиғатты қорғайтын,
Біз әдепті баламыз.
Жер байлығы көп екен,
Меңгеруді қалайды.
Осының бәрін меңгертер,
Дүниетану сабағы.
Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылар суретке қарап, табиғат көрінісін сипаттайды. Әр оқушы табиғат туралы бір-екі сөйлеммен ой бөліседі.
Үй тапсырмасын тексеру
- Қазақстанның жер көлемі: 2 724 000 км².
- Шекаралас мемлекеттер: Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Қытай, Ресей.
- Физикалық картадағы түстердің мәні:
- Жасыл — ойпатты жазықтар
- Сарғыш — қыратты жазықтар
- Қоңыр — таулар
Саяхат бағыты: жер бедерінің негізгі түрлері
Аялдама 1: Жазықтар
Қазақстанның физикалық картасына қарасақ, аумағының көп бөлігі жазық екенін байқаймыз. Каспий мен Арал теңіздерінің маңы, сондай-ақ еліміздің солтүстік өңірлері — кең әрі тегіс жазық аймақтар.
Жазық — құрлық бетінің тегіс немесе сәл белесті алқабы.
Жазықтар тегіс және төбелі болып бөлінеді.
Тегіс жазық
Бетінде қырат не дөң тәрізді ірі бедерлер кездеспейді. Жол жүріп келе жатқанда көз ұшына дейін теп-тегіс болып көрінеді. Көбіне бұрын теңіз не көл басқан жерлер су тартылған соң осындай жазыққа айналады. Физикалық картада әдетте біркелкі жасыл түспен беріледі.
Практика: контурлы картаға жазық аймақтарды белгілеу.
Төбелі жазық, қырат және үстірт
Бетінде төбелер жиі кездесетін жазық төбелі жазық деп аталады. Төбелер маңайындағы тегіс жерден ондаған метрге көтеріліп, оқшау көрінеді. Картада жасыл фонда сарғыш дақтармен көрсетілуі мүмкін.
- Төбелер бір-бірімен жалғасса — қырат құрайды.
- Кейде үсті тегіс, тұтас қыратты жерлер кездеседі — бұл үстірт жазықтар.
Практика: контурлы картаға төбелі жазықтар мен қыраттарды түсіру (музыка: «Сарыарқа»).
Шоқы — қатты тау жыныстарынан тұратын, басы сүйір келген төбе.
Аялдама 2: Жыра
Жазықтарда жыралар жиі кездеседі. Олар судың жер бетін жырып, тілімдеуінен пайда болады.
Жыра мен сайдың айырмашылығы
Сай
- Табаны тегіс
- Екі жақ беткейі түйетайлы
- Табаны мен беткейінде бұта, шөп өседі
Жыра
- Екі жақ беткейі тік жар
- Табанында өсімдік өспейді
- Шаруашылыққа зиян келтіреді
Неліктен қауіпті?
Жыра тарамданып ұлғайса, егістік пен бау-бақшаны тілімдеп бүлдіреді, үй-жайды және жолдарды бұзады. Сондықтан жыраның өсуіне қарсы күрес жүргізіледі.
Қалай тоқтатуға болады?
- Басталған жеріне ұсақ қиыршық тас, көң немесе топырақ төгу
- Түбіне шым тастау
- Бұта мен ағаш отырғызу
Жазықтар көбіне құм мен саз жыныстарынан тұрады. Мұнда елді мекендер орналасады, егін егіледі, жол салынады.
Сергіту сәті: музыка.
Аялдама 3: Таулар
Тау — жер бетінің ерекше биік бөліктері. Таулар төбелер мен қыраттарға қарағанда әлдеқайда биік болып, бірнеше жүзден мыңдаған метрге дейін көтеріледі.
Таулардың түрлері
- Биік таулар: басында жыл бойы қар мен мұз жатады; терең шатқалдар тілімдейді; түбінде тау өзендері ағады; беткейінде қалың орман өседі.
- Аласа таулар: қар мен мұз тұрақтамайды; көбіне бұта мен шөптесін өсімдіктер өседі. Аласа таулар Сарыарқада көп.
Таулардың пайдасы
- Демалуға, серуендеуге қолайлы орын.
- Жайлауда мал жайылады.
- Шипажайлар орналасқан (Көкшетау, Баянауыл, Қарқаралы).
- Тау етегінде егін егіліп, жеміс бағы мен бақша өсіріледі.
- Медеу спорт кешені әлемге әйгілі.
Үгілу және мұздық
Үгілу — қатты тау жыныстарының түрлі күштердің әсерінен бөлшектеніп, ұсақталуы. Бұл үдерісте өсімдіктер де маңызды рөл атқарады: тамырлар жарықшаққа тереңдеп еніп, жыл сайын жуандай отырып, жынысты біртіндеп бұзады.
Үгілген жыныстарды мұздық, ағын су және жел бір жерден екінші жерге тасымалдайды.
Мұздық — тау басына жиналған мұз. Қар қабаттаса түскен сайын мұздықтың көлемі ұлғая береді.
Практика: контурлы картаға таулы аймақтарды белгілеу (музыка: «Сарыарқа»).
Адам әрекеті жер бедерін қалай өзгертеді?
Негізгі әсерлер
- Өзендерді бөгеп, су қоймаларын жасау
- Пайдалы қазбаларды өндіру
- Суару үшін каналдар қазу
Бұл әрекеттер жер бетінің табиғи қалпын өзгертіп, бедердің жаңаша пішіндерін қалыптастырады.
Жасанды бедер түрлері
Оба — Қазақстанның жазық аймақтарында кездесетін, биіктігі шамамен 15–20 м болатын қолдан үйілген төбелер.
Террикон — шахтадан көмір, темір және басқа да кен қабаттарына жеткенге дейін шыққан бос жыныстардың үйіндісі (лат. terra — «жер», conus — «конус»). Қарағанды шахталарының төңірегінде террикондар көп кездеседі.
Қорытынды
Рефлексия
Оқушылар бүгінгі саяхаттан алған әсерін айтып, жазық, жыра және тау туралы негізгі ұғымдарды қайталайды.
Бағалау
Картамен жұмыс, жауап беру белсенділігі және тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағаланады.
Үй тапсырмасы
43-бет: кестені толтыру, мәтінді мазмұндау.
Музыка: «Сарыарқа».