Балбал тастар - тастан жасалған адам бейнесі
Кіріспе
Бұл жұмыстың мақсаты — қазақ халқының көне тарихи ескерткіштерінің бірі саналатын балбал тастардың орналасқан жерлерін анықтау, олардың тарихи құндылығын зерттеу және нәтижесін мектеп сабақтарында аймақтық компонент ретінде қолданудың маңызын дәлелдеу.
Ғылыми жаңашылдығы мен өзектілігі
Бүгінде еліміздің тарихы мектеп бағдарламасында кең қамтылып оқытылады. Дегенмен балбал тастар туралы мәліметтер толық жүйеленіп, бір арнаға түспеген. Осы олқылықты толтыру — жұмыстың өзектілігі. Балбал тастардың мән-мағынасын тану арқылы біз бабалар дүниетанымын, олардың «тілін» түсінуге жақындаймыз.
Міндеттер
- Балбал тастар туралы зерттеу еңбектерін оқып, талдау.
- Зерттеуші ғалымдарды анықтап, салыстыру жұмыстарын жүргізу.
- Ескерткіштердің тұрған жерін, орнын нақтылау.
- Жиналған материалдарды бір жүйеге келтіру.
- Тарихи-мәдени маңызын айқындау.
- Электронды нұсқасын әзірлеу.
Зерттеу кезеңдері
- I Теориялық: әдебиеттермен танысу, сайттар мен интернет деректерін қарастыру.
- II Практикалық: кесте толтыру, деректерді салыстыру, фотоға түсіру.
- III Бекіту: мәліметтерді жүйелеу, түзету енгізу, қорытынды бойынша баяндама дайындау.
Зерттеу әдістері
1) Тарихи-салыстырмалы талдау
Деректерді уақыт пен кеңістік аясында салыстыру.
2) Бақылау (анкета)
Жергілікті пікір мен ауызша мәліметтерді жинақтау.
3) Сызба және кесте құру
Материалды құрылымдап, жүйелеу.
Тәжірибелік құндылығы
Жиналған материалдар жалпы білім беретін мектептерде, сондай-ақ өзге ұлт өкілдері оқитын мектептерде қазақ тілі мен әдебиеті, тарих пәндерінде аймақтық компонент ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Тарихи-мәдени контекст
Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін этнография, антропология және ежелгі тарих тақырыптары көбіне «жабық» саналып келді. Көшпенділердің көне ескерткіштері мен археологиялық қазба жұмыстарын 1950 жылдарға дейін санаулы ғана ресейлік ғалымдар зерттеді. Қазақстандық ғалымдар экспедицияларға 1950–1952 жылдардан бастап жүйелі түрде қатыса бастады. Олардың қатарында А. Х. Марғұлан (экспедиция жетекшісі), К. И. Пацевич, К. А. Ақышев, П. В. Агапов, А. Г. Максимова болды.
Алтай өңіріндегі көне қабаттар
Алтай өңірінде адамзат сонау тас дәуірінде-ақ өмір сүрген. Ертіс жағасындағы Усть-Нарым маңынан табылған ескерткіш (қазіргі таңда Бұқтырма су қоймасының астында) бірнеше мәдени қабаттан тұрады. Неолит қабатынан ондаған мың шақпақ тас құралдары мен дайын қарулар табылған. Мұндағы кейбір қарулардың пластина емес, үшкір тастардан жасалуы — өңірдегі неолит ескерткіштерінің айрықша белгісі ретінде қарастырылады.
«Мұртты қорымдар»
Алтай мен Шығыс Қазақстандағы дәстүрлі ескерткіштердің бірі — мұртты қорымдар. Олар үлкен және кіші қорғаннан, сондай-ақ кіші қорғаннан шығысқа қарай тізбектелетін екі тас қатардан тұрады. Б.з.д. VII ғасырмен мерзімделетін мұндай кешендер мыңдаған жыл бойы айтарлықтай өзгеріссіз сақталған.
Тас ескерткіштердің шығысқа, таңғы жарыққа қаратылып орнатылуы көне мал өсірушілердің діни нанымында күнге табыну іздері болуы мүмкін екенін меңзейді.
Шілікті алқабы және «Алтын қорымдар»
Шығыс Қазақстандағы сақ дәуірі мәдени өмірінің жарқын көріністерінің бірі — Тарбағатайдың Шілікті алқабындағы «Алтын қорымдар» кешені. Бұл кешен туралы С. С. Черников еңбектерінде де баяндалады. Зерттеушілер табылған көркем бұйымдарды скиф-сібір стиліндегі ең көне ескерткіштердің қатарына (б.з.д. VI–VII ғғ.) жатқызады.
Таңбалы тастар: жазу, рәміз және жол
Әсем шатқалдар мен бұлақ бастауында жүздеген таңбалы тастар кездеседі. Мұндай орындар киелі саналып, рулық-тайпалық мерекелер мен ғұрыптар осы маңда өткен. Соңғы деректерге қарағанда, Шығыс Қазақстанда Алтай тайпаларының көне тарихына қатысты 100-ге жуық негізгі таңбалы тас зерттелген.
Таңбалардың мазмұны алуан: тотемдік-сиқыршылық, діни ұғымдар, жазулар мен рәміздер. Кей зерттеушілер бұл құбылысты Ұлы Жібек жолымен байланыстыра қарастыруды ұсынады. Қалай болғанда да, Алтай мал өсірушілері асуларды ерте кезден игергені анық.
Түркі дәуірі және балбал феномені
Тас мүсін, қоршау және балбалдың орны
Түркілердің көне мәдениетін этникалық емес, археологиялық тұрғыдан түсіндірген дұрыс: тас дуалдар, тас мүсіндер, балбалдар секілді ескерткіштер кешені осы ұғымды нақтылайды. Бұл мәдениет VI ғасырда қалыптасты.
Әдетте, түркі дәуірінің (VI–IX ғғ.) ғұрыптық тас қоршауларымен бірге орнатылады: қоршаудың шығыс жағына марқұм бейнесін беретін тас мүсін қойылады, ал одан әрі шығысқа қарай ондаған, кейде жүздеген балбал тастың тізбегі созылады.
Балбал деген не?
Археологияда «балбал» — ғұрыптық ескерткіштердің бір түрі. Ең маңызды нақтылау: балбал тас әрдайым толыққанды тас мүсін емес. Көбіне балбал — мүсіннің жанына тізбектеле қойылатын, сәл өңделген немесе өңделмеген шағын тас бағаналар.
Балбал тұрғызу — өлген адамға құрмет көрсетудің, ескерткіш қоюдың бір формасы. Мәселен, Иоллық тегін Білге қағанға ескерткіш тұрғызғанда: «Әкем қағанға балбық (балбал) тіктім» деп жазады. Монғолиядағы Білге қағанға арналған балбалдар тізбегі шамамен 3 км-ге созылып, 750-ге жуық тастан тұрады.
Семантикасы: бір тізбектің көп мағынасы
Зерттеулерге қарағанда, балбалдар қаза болған батырдың жеке келбетін қайталамайды. Керісінше, олар қоштасу рәсіміне, ас беру салтанатына әртүрлі ру-тайпалық топтар мен жеке адамдардың қатысып, өз құрметін білдіруіне қатысты символдық өрісі кең белгілер ретінде түсіндіріледі.
Ә. Марғұлан деректерінде Қарқаралы мен Баянауыл өңірлерінде 300–350-ден астам бағанадан тұратын ірі балбал тізбектері кездескені айтылады. Мұндай ауқым көбіне марқұмның беделі мен қадір-қасиетінің ерекше жоғары болғанын көрсетеді.
Қолындағы ыдыс: кең тараған белгі
Балбалдар мен тас мүсіндерде жиі кездесетін ерекшелік — қолына ыдыс (тостаған, тостағанша) ұстатылып бейнеленуі. Кей деректерде мұндай бейне көшпелі түркілердің исламға дейінгі дүниетанымымен байланыстырылып түсіндіріледі. Зерттеуші Л. Р. Қызласов бұл мүсіндер марқұмның асқақ, жинақталған бейнесі екенін атап өтеді.
«Мәдениеттің астары қалың, ондағы әрбір қимылды қаз қалпында қабылдасаң, өнерді түсінбегенің…» — О. Сүлейменов («АЗиЯ»).
Негізгі зерттеушілер
Балбалдар мен түркі дәуірі ескерткіштерін Қазақстан, Тува, Монғолия аумағында Ә. Марғұлан, Л. Р. Қызласов, А. Д. Грач, С. Г. Кляшторный, В. Д. Кубарев және басқа ғалымдар зерттеген.
Қазақстандағы балбал және тас мүсіндер: негізгі ошақтар
Балбал тастар мен тас мүсіндер Қазақстан аумағындағы көне қоғамдардың діни-танымдық көзқарасын, салт-дәстүрін және өнерлік талғамын бейнелейді. Төменде кең тараған ескерткіш топтары жинақталып берілді.
1) Ерейментау тас мүсіндері (VI–VIII ғғ.)
Түрік қағандығы дәуірімен байланысты Ерейментау тас мүсіндері Ерейментау маңында, Сілеті, Кедей, Торғай өзендерінің бойында жиі кездеседі. Торғай кені маңынан оңтүстікке қарай 8 км жерде сұр граниттен жасалған үш мүсін бар. Жергілікті халық оларды «Қос батыр» деп атайды.
Мүсіндерде қою мұртты, белдігіне қару асынған, оң қолымен тостағанды кеуде тұсына көтерген, сол қолымен қылыш ұстаған жауынгер-алып бейнесі шынайы берілген. Олар төртбұрышты қоршаудың шығыс іргесіне қадап орнатылған.
2) Арғанаты тас мүсіндері (VI–VIII ғғ.; кей үлгілер VIII–XII ғғ.)
Арғанаты тауының (Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы) Мық, Домбауыл, Айыршоқы қыраттарында орналасқан бұл ескерткіштерді Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Мүсіндер жалпақ тастан қашалып, қоршаулардың шығыс жағына, беті күншығысқа қаратыла тігінен орнатылады. Одан әрі шығысқа қарай балбалдардың тізбегі созылады.
Мық тауы етегіндегі сұр граниттен қашалған «Алып тас» мүсінінде ер адамның бет-әлпеті, шоқша сақал, үлкен көз, ұзын мұрт айқын көрінеді: оң қолында тостаған, сол қолында қылыш. Жақын маңдағы екінші мүсінмен бірге оларды жергілікті жұрт «Қос алып», «Қос батыр» деп атайды.
Сонымен қатар Тұлпартас сілемі баурайынан VIII–XII ғасырларға жататын, граниттен қашалған әйел мүсіні табылған. Мұндай мүсіндер, әдетте, елге сыйлы тұлғаларға қойылған.
3) Атсуытқан тас мүсіні (VI–VII ғғ.)
Қарағанды облысы Шет ауданындағы Атсуытқан тауының шығыс жағында орналасқан шаршы қоршау ішіндегі тас мүсінді 1982 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Қоршаудың әр қабырғасы шамамен 3 метр, қақпа тастар тігінен көмілген, іші тастармен толтырылған. Кей тұста арнайы әкелінген ақ шақпақ тастар байқалады.
Мүсіннің жоғарғы бөлігі жалпақтау, сол тұсында адамның бет бейнесі бедерленген: қалың қабақ, үлкен көз, ұзын мұрт, жалпақ әрі ұзын сақал. Бейнелеу тәсілі мен қоршау құрылысы оның VI–VII ғасырларда жасалғанын аңғартады.
4) Ұлытау және Жылысай тас мүсіндері
Ұлытау өңіріндегі (VI–VIII ғғ.) тас мүсіндер көбіне қылыш, қанжар секілді қарумен және сусын ішетін ыдыспен өрнектеледі. Кей тізбектердегі балбал саны 200-ге дейін жетеді. Ерлермен бірге аңызға айналған арулар мен ардақты аналарға да мүсін қойылған. Халықтық атауларда жас ерекшелігіне қарай «қызтас», «келіншектас», «кемпіртас» деп те аталады.
Жылысай мүсіндері Қарағанды облысында түрік қағандығы (VI–VIII ғғ.) мен қыпшақ кезеңінде (VIII–XIII ғғ.) жасалған көрнекті топқа жатады. Бұл жерде сегіз тас қоршау анықталған: әрқайсысының шығыс іргесінде бір мүсін болған, үшеуі қираған. Бізге жеткен бесеуінің ішінде егде адам, жастар және орта жастағы әйел бейнелері кездеседі. Соңғысы нәрестелердің қорғаушысы саналатын Ұмай бейнесі болуы мүмкін.
5) Қарқаралы тас мүсіндері
Қарқаралы маңындағы түркі дәуірі тас мүсіндерінде батырлар, қолбасшы-көсемдер, билер мен абыздар, жыршылар мен бақташылар бейнеленеді. Жалпы саны 200-ге жуықтайды. Батырлар қару-жарақпен, хан мен билер қолына асатаяқ ұстап, беліндегі кісесімен суреттелген.
Бұл мүсіндердің бет-әлпеті, дене мүшелері және қолындағы заттары шынайы әрі тартымды қашалған. Қарқаралы өңіріндегі ескерткіштер қазақтың көне мүсін өнерінің озық үлгілерінің қатарына жатады.
Шығыс Қазақстан және Тарбағатай: жаңа деректер мен олжалар
Балбал тастар Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай, Қалба жоталарында жиі ұшырасады. Бұл туындылар көшпелілер қоғамы туралы баға жетпес мәлімет беретіндіктен, тарих ғылымында маңызды орын алады. Тарбағатайдың күнгей сілемдері — Таскескен мен Үржар өңірлерінде жартас бетіне қашалған көне кескіндер де көп, әрі кей тұстары өзге өңірлермен салыстырғанда айрықша сипатқа ие.
2009 жылғы экспедиция: сирек мүсін
2009 жылы зерттеуші Алан Байтенов «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Тарбағатай таулары мен Қытай шекарасына жақын аумақтарға экспедиция жасап, бірқатар тың материалдар жинаған. Соның ішінде ерекше олжа — ер адамның балбал тасы: мүсінде үшмүйізді бас киім бейнеленген, бет-әлпеті айқын, ширатылған мұрты көрінеді. Мұндай үлгілер өте сирек: Қазақстан бойынша бірнеше ғана нұсқа белгілі.
Семей өңірі: мұражай қорына қосылған балбал
Семей қаласының тарихи-өлкетану мұражайының қоры жақында тағы бір балбал таспен толықты. Ол Аягөз ауданы Мыңбұлақ ауылынан шамамен 5 км жерден табылған. Мүсінді ауыл тұрғыны табиғатты фотоға түсіріп жүріп байқап, Семейге жеткізуге заң колледжінің оқытушысы, филология ғылымдарының кандидаты Хаджимурат Илиуф ықпал еткен.
Зерттеушілердің пайымдауынша, ол VI–XIII ғасырларға жатады. Бұл — мұражайдағы 12-балбал. Ерекшелігі ретінде маңдайындағы әжім бедері аталады: мұндай деталь басқа мүсіндерде сирек кездеседі. Биіктігі — 1 м 18 см. Дәстүрлі композиция сақталған: қолында ыдыс, екінші қолында қару.
Балбалдың географиясы және өркениеттік ізі
Соңғы жылдары саясаттанушы Ерлан Қарин де балбал тастарды зерттеуге қызығушылық танытқан. Оның айтуынша, балбалдар Қазақстанмен ғана шектелмейді: Қытай, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Кавказ өңірі, тіпті Еуропаның кей аумақтарында да кездеседі. Бұл — бабаларымыз құрған өркениеттің таралу аймағын аңғартатын мәдени белгілердің бірі.
Ертіс бойын зерттеу дәстүрі
Г. Ф. Миллер 1734 жылы Ертіс маңын зерттей жүріп, қимақ-қыпшақ өнері ескерткіштерін сипаттаған. В. В. Радлов та бұл аймақтағы қорымдарды ертерек кезеңде зерттеген. Кейін С. А. Руденко Алтайдағы өнер туындыларының иелері туралы ой қорытып, олардың азият тектес тайпаларға қатыстылығын өнер ортақтығы және көшпелі өмір салтымен байланыста қарастырған.
Қорытынды
Қорытындылай айтқанда, түрлі тарихи жағдайларға байланысты Шығыс Қазақстанда өмір сүрген ата-бабаларымыздан қалған көптеген құнды ескерткіштер бізге толық жетпеді. Соғыс, өрт, табиғи апат, немқұрайдылық, кей жағдайда әдейі жасалған бұзақылық — бәрі де мәдени мұраның жойылуына себеп болды.
Ең өзекті мәселе: қорғау және жауапкершілік
Тарбағатайдың сай-саласы мен шатқалдарында ежелгі дәуірлерден жеткен мұралар сақталған. Солардың ішіндегі ең құндыларының бірі — балбал тастар. Кісі бойындай, бір қолында тостаған, бір қолында семсер ұстаған қияқ мұртты тас мүсіндер Тарбағатайдың теріскей беткейінде жиі ұшырасады.
Алайда өкініштісі — Үржар өңірін мыңдаған жыл бұрын мекендеген тайпалардың осы туындылары мемлекет тарапынан жеткілікті деңгейде қорғауға алынып отырған жоқ. Жергілікті тұрғындар жел мен жауынға мүжілген, құлаған, топыраққа көмілген немесе түрлі себеппен жоғалған ескерткіштер туралы жиі айтады.
Алдағы қадам
Жанашырлықты алыстан күтпей-ақ, жергілікті деңгейде нақты іс бастау қажет. Мектеп оқушыларынан арнайы топ ұйымдастырып, балбал тастар мен таңбалы тастарды фотофиксациялау, сипаттама жазу, картаға түсіру және материалды электронды қор ретінде жинақтау — мұраны сақтаудың қолжетімді әрі тиімді жолдарының бірі.