Басқа мүшелердің қызметі - негізінен алғанда өкпеге ауа жеткізу

Сабақ: 37. §39 — Омыртқалы жануарлардың тынысалу жүйесінің құрылысы

Сабақтың мақсаты

Омыртқалы жануарлардың (балықтан сүтқоректілерге дейін) тынысалу жүйесінің құрылысымен таныстыру.
Әрбір ағзаның тыныс алу ерекшеліктерін атап көрсету және салыстыра білуге үйрету.
Өз бетімен іздену дағдыларын дамыту, адамгершілікке тәрбиелеу.

Әдісі мен типі

Сабақтың әдісі: Түсіндірмелі
Сабақтың типі: Құрастырылған

Негізгі ұғымдар

газ алмасу желбезек өкпе трахея ауа қапшықтары көкет

Ұйымдастыру және өткенді қайталау

Қайталау сұрақтары

Тыныс алу деген не?
Тыныс алғанда ағза қандай газдан тазарады?
Аэробты және анаэробты ағзалардың тыныс алуында қандай айырмашылық бар?
Тыныс алудың негізгі мәні неде?
Тыныс алу тіршілікке қажетті қуаттың түзілуіне қалай қатысады? Жасушалардың жаңаруымен байланысы қандай?

Тапсырма: газ алмасатын негізгі құрылымды сәйкестендір

Әр ағзаның газ алмасуға қатысатын ең негізгі құрылымын анықтап, сәйкес әріпті таңдаңдар.

Ағзалар

1. Гидра
2. Бақұлу
3. Шұбалшаң
4. Қоңыз (қиқоңыз)
5. Шаршылы өрмекші

Нұсқалар

A. Демтүтікшелер (трахея)
Ә. Бүкіл денесі
Б. Тері жабыны
В. Ауа қапшығы
Г. Шапанша қалтасы

Ескерту: Бұл тапсырма тыныс алу мүшелерінің әртүрлілігі тіршілік ортасы мен даму деңгейіне тәуелді екенін көрсетуге бағытталған.

Жаңа материал: омыртқалылардың тыныс алу жүйесі

Тыныс алу мүшелері мен тыныс алу жүйесінің құрылысы жануардың даму деңгейіне және тіршілік ететін ортасына тікелей байланысты. Суда тіршілік ететін жануарлардың көпшілігінде негізгі тыныс алу мүшесі — желбезек. Құрлыққа бейімделген ағзаларда газ алмасудың басты мүшесі — өкпе.

Омыртқалылардың тыныс жолы (реті)

танау тесігі → көмекей → кеңірдек → өкпе

Газ алмасатын ең негізгі мүше — өкпе. Қалған мүшелер ауаны өкпеге жеткізіп, оны тазартып, жылытып және ылғалдандырады.

Балықтар: желбезек арқылы тыныс алу

Балық желбезегі әдетте 3–4 жұп желбезек доғасынан тұрады. Әр доғаның бір жағында желбезек жапырақшалары, екінші жағында желбезек талшықтары орналасады. Желбезекті сыртынан желбезек қақпақшасы жауып тұрады.

Балық суды үздіксіз жұтады: су ауыз қуысынан желбезек жапырақшаларына өтеді.
Суда еріген оттегі қылтамырлар арқылы қанға сіңеді.
Көмірқышқыл газы суға бөлініп, желбезек қақпақшасы арқылы сыртқа шығады.

Ойланайық

Қыста суқойманың бетін мұз басқанда адамдар ойықтар жасайды. Бұл ойықтар не үшін қажет? (Судағы еріген оттегінің мөлшерін сақтауға және газ алмасуға көмектеседі.)

Қосмекенділер: өкпе және тері арқылы тыныс алу

Қосмекенділердің көпшілігі (көл бақа, құрбақа және т.б.) өкпемен тыныс алады. Бірақ олардың өкпесі салыстырмалы түрде нашар дамығандықтан, газ алмасуға тері де қатысады.

Өкпенің ерекшелігі

Жұп өкпесі сопақша, қапшық тәрізді; ішінде ұяшықтар бар, олар қылтамырлармен торланған.

Терінің рөлі

Тері жұқа әрі ылғалды: бездер бөлетін шырыш оны дымқыл ұстап, оттегінің өтуін жеңілдетеді.

Ауаның өкпеге енуі қалай жүреді?

Ауа өкпеге ауыз қуысының түбінің (алқымның) көтеріліп-түсуі арқылы енеді: алқым төмен түскенде ауыз қуысы кеңейіп, ауа танау тесігі арқылы кіреді; алқым көтерілгенде танау тесіктері жабылып, ауа жұтқыншақ арқылы өкпеге өтеді.

Қосмекенділердің суда тіршілік ететін дернәсілдері тек желбезекпен тыныс алады.

Жорғалаушылар: өкпе басым

Жорғалаушылардың терісі мүйізді қабыршақпен қапталған және тері бездері болмайды, сондықтан тері құрғақ әрі газды нашар өткізеді. Осыған байланысты олар тері арқылы тыныс алмайды.

Өкпесінің жалпы құрылысы қосмекенділерге ұқсас, бірақ көлемі үлкен, ауамен жанасу беті кең және ұяшықтары көп.

Құстар: ауа қапшықтары және қосарлы тыныс алу

Құстарда өкпе жақсы дамыған: тығыз ұяшықты өкпеге бронхылар тарамдалады, ал өкпе қылтамырларымен мол торланған. Өкпеден өтетін кейбір бронхылар кеңейіп, ауа қапшықтарын түзеді.

Ауа қапшықтарының маңызы

Көлемі өкпенің жалпы көлемінен шамамен 10 есе артық.
Ұшу кезінде дененің қызып кетуінен қорғайды және салмақты жеңілдетеді.
Тыныс алудың тиімділігін арттырады.

Ұшу кезінде тыныс алу қанат қағысымен байланысты: қанат көтерілгенде көкірек қуысы кеңейіп, ауа қапшықтары созылады; қанат төмен түскенде көкірек қуысы тарылып, артқы қапшықтардағы оттегіге бай ауа өкпеге сығылады. Нәтижесінде қан оттегімен екі рет қанығады. Бұл құбылыс қосарлы тыныс алу деп аталады.

Сүтқоректілер: альвеолалар және көкет

Сүтқоректілердің өкпесінде бронхылар тармақталып, ең ұшында өкпе көпіршіктері (альвеолалар) болады. Қылтамырлар торы өте жиі болғандықтан, қан оттегімен тиімді қанығады.

Тыныс алу қозғалысы

Тыныс алу қабырғааралық бұлшықеттердің және көкірек пен құрсақ қуысын бөліп тұратын көкеттің жиырылып-босаңсуы арқылы жүзеге асады.

Сонымен қатар сүтқоректілердің көмекейінде дыбыс сіңірлері жақсы дамыған. Жануарлар дыбыс арқылы өзара байланысып, қауіп туралы ескертеді және орналасуын білдіреді.

Бекіту: тыныс алу жүйесінің күрделену логикасы

Көпжасушалы жануарларда тыныс алу жүйесі ағзаның даму деңгейіне және тіршілік ортасына қарай біртіндеп күрделене түседі. Төмендегі жинақ омыртқасыздардан омыртқалыларға дейінгі негізгі үрдісті көрсетеді:

Омыртқасыздар

Ішекқуыстыларда (гидра), құрттарда, кейбір былқылдақденелілерде газ алмасу дене жабыны арқылы жүреді.
Шаянтәрізділер — желбезекпен тыныс алады.
Суда тіршілік ететін ұлулар және өрмекшітектестер — өкпе қапшықтары арқылы тыныс алады.
Бунақденелілер — демтүтік (трахея) арқылы тыныс алады.
Құрлық ұлулары — өкпемен тыныс алады.

Омыртқалылар

Суда тіршілік ететін омыртқалылар — балықтар және қосмекенділердің дернәсілдері желбезек арқылы тыныс алады.
Құрлық омыртқалылары (қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) — өкпемен тыныс алады.

Қорытынды тұжырым

Тыныс алудың негізгі мәні — ағзаны оттегімен үздіксіз қамтамасыз ету және көмірқышқыл газын үздіксіз шығару, яғни тұрақты газ алмасуды қамтамасыз ету.

Үй тапсырмасы

§39-ды оқып келу, 90-суретті дәптерге салу.
Табиғатта, тірі табиғат бұрышында немесе үйде жануарлардың тыныс алуының ағза тіршілігіндегі маңызын көрсететін құбылыстарды бақылау.
Мысалы, суға кездейсоқ түсіп кеткен шыбынның (немесе басқа жәндіктің) жағдайын бақылап, қорытынды жасау: тыныс алу мүшелері тіршілік ортасына қалай бейімделген?