Баланы ынталандыру жүйесін жасақтап алған дұрыс
Ата-аналарға арналған кеңес
Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы, №30 «Гүлдер» бөбекжайының ІІ санатты педагог-психологы Бақтыгереева Жансая Самиғоллақызы мектеп жасына дейінгі зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (гипербелсенділік) бар балалардың ата-аналарына ұсыныстар береді.
Гиперактивті бала дегеніміз
Гиперактивті бала — өте көп қимылдайтын, тез қозатын, шаршауды білмейтін, айтқанға бірден көне бермейтін, мінез-құлқы мен әрекеті құрдастарынан айқын ерекшеленетін бала.
Неге қиын сезіледі
Мұндай балалар балабақшада да, үйде де ересектерді жиі шаршатады. Олармен жұмыс жасау көп күш пен сабырды талап етеді, алайда мақсат — баланың белсенділігін «басу» емес, оны тәртіп пен ережелерді меңгеруге бағыттау.
Есте ұстайтын негізгі қағидалар
Шектен тыс еркіндік — мәселені күшейтеді
Баланың айтқанымен толық жүріп, еркіне жіберу — үйдегі және топтағы «аласапыранның» артуына әкелуі мүмкін.
Қолынан келмейтінді талап етпеңіз
Жасына және мүмкіндігіне сай емес талаптар қарсылықты күшейтеді. Тапсырманы шағын қадамдарға бөліңіз.
Жапсырма сөзден сақ болыңыз
«Тәртіпсізсің», «жамансың» сияқты бағалау сөздер баланың өзін-өзі қабылдауына зиян келтіреді. Сын әрекетке бағытталсын, тұлғаға емес.
Ашу күшейген сәтте көмектесетін қысқа тәсіл
Егер бала ашуланып, басқа балаларға жүгірсе, оны тоқтатудың тиімді жолы — қауіпсіз түрде жақындап, құшақтап немесе қасына отырып: «Қане, екеуіміз бірге дұрыс тыныс алайық» не «1-ден 10-ға дейін бірге санайық» деп ұсыну. Көп жағдайда бала ызасын ұмытып, біртіндеп тынышталады.
Энергияны пайдалы арнаға бұру
Қозғалыс: би, ән, жүзу
Гипербелсенді балаларға би және ән айту пайдалы. Сондай-ақ ата-аналарға баланы жүзуге беруді ұсынамыз: бұл бұлшық ет кернеуін азайтып, өзін-өзі реттеуді қолдайды.
Серуен кезінде «қауіпсіз шығару»
Егер серуен кезінде бала қатты қозып кетсе, оны жеңіл жүгіруге бағыттаңыз: «Қане, алаң ішінде жүгірейік». Жүгіру кезінде қарқын мен түрін алмастырып отыруға болады. Жүгіруден кейін жүйке жүйесі біршама басылып, бала тынышталады.
Ұйқы және биоритм
Гипербелсенді балаларда тәуліктік биоритм жиі бұзылады: олар нашар ұйықтап, таңертең әрең оянады. Ұйықтар алдында баланың жанында отырып, қолын ұстап, иығынан жұмсақ сипау тыныштандыруға көмектеседі.
Ата-ана мен педагогқа арналған практикалық ұсынымдар
-
1) Бірізді талаптар жүйесін келісіп алыңыз
Ата-ана мен педагог бірігіп, балаға қатысты ортақ ережелер мен талаптарды алдын ала нақтылап алғаны дұрыс.
-
2) Жұмсақ әрі сабырлы сөйлесіңіз
Тым белсенді бала жағымды да, жағымсыз да әсерге тез беріледі. Ересектің көңіл күйін лезде сезіп, соған қарай әрекетін өзгертуі мүмкін.
-
3) Бәрін «өз бетімен» жібермеңіз
Мұндай балалар жағдайды тез аңғарып, ересектерді өз ыңғайына көндіруге тырысуы мүмкін. Сондықтан нақты шекара қажет.
-
4) Мадақ пен жылы ықылас маңызды
Ересектің қолдауы — балаға ауадай қажет. Дегенмен барлығын сабырмен, асыра эмоциясыз орындауға тырысыңыз.
-
5) Нұсқаулар қысқа әрі нақты болсын
Нұсқау 10 сөздің шамасында болғаны дұрыс. Бір уақытта бірнеше тапсырма бермеңіз. Мысалы, «Бөлмеңе бар, ойыншықтарыңды жина, қолыңды жу да асүйге кел» демей, әр әрекетті алдыңғысы орындалғаннан кейін ғана айтыңыз. Міндетті түрде орындалуын қадағалаңыз.
-
6) Тыйымды аз, бірақ түсінікті қойыңыз
Тыйымдарды мұқият ойластырып, балаға түсінікті тілмен жеткізіңіз. Егер бала ережені бұзса, қандай салдар болатынын алдын ала білуі тиіс.
-
7) Бұрыс әрекетті біртіндеп түзетіңіз және таңдау беріңіз
Мысалы, бала айқайласа, қасына барып оның сүйікті әнін бастаңыз. Ол қосылған кезде даусыңызды біртіндеп бәсеңдетіңіз. Сондай-ақ балаға әрдайым әрекеттің бірнеше нұсқасын ұсынып отырыңыз.
-
8) Ауысып отыруға алдын ала дайындаңыз
Бір істен екіншісіне көшу оларға қиын. Сондықтан алдын ала ескертіңіз. Сағат қоңырауы немесе асүй таймерін қолдану көмектеседі. Өтінішіңізді орындаса, міндетті түрде ынталандырыңыз (міндетті түрде материалдық сыйлық емес).
-
9) Артық қозуды шаршаумен шатастырмаңыз
Шаршау көбіне тым көп қозғалыстан кейін байқалады және өзін-өзі бақылауды төмендетеді. Сондықтан адамдар көп орындарда болу уақытын шектеген жөн.
-
10) Күн тәртібі — тұрақтылықтың тірегі
Бала бүгін немен айналысатынын алдын ала білгені дұрыс. Режим сақталса, мінез-құлық та тұрақтанады.
-
11) Қарапайым ынталандыру жүйесін енгізіңіз
Мысалы, әр дұрыс әрі уақытында орындалған әрекет үшін жетон беріңіз. Кейін жетондарды сый-сияпатқа айырбастаңыз: серуенге бірінші жұппен шығу, түскі ас кезінде кезекшілік, бірге кітап оқу және т.б. (баланың қызығушылығына сай).
-
12) Сабыр — ең маңызды құрал
Олар көңіл күйдің өзгерісін тез сезеді және ересекті өз дегеніне бейімдеуге тырысуы мүмкін. Сондықтан бірқалыпты, сенімді тон ұстаныңыз.
-
13) Ойынды дұрыс таңдаңыз және топты біртіндеп ұлғайтыңыз
Тым белсенді балалар ережеге ұзақ бағына алмайды, тез шаршайды, сөзді соңына дейін тыңдауға қиналады, нұсқауды толық орындамауы мүмкін. Кезек күтуден бас тартып, басқаның қызығушылығын елемей қалуы ықтимал. Сондықтан алдымен жеке жұмыс жасап, кейін 2–3 баламен, одан соң ғана үлкен топтарға қосқан дұрыс.
-
14) Жұмсақ денелік қолдау көмектеседі
Жаны тез жараланатындықтан, бала ерекше қамқорлықты қажет етеді. Мазасыздықты азайтуға жеңіл массаж, жұмсақ алақанмен сылап-сипау және психогимнастикалық ойындар пайдалы.
-
15) Қуатты жағымды әрекетке бағыттайтын ойындарды үйретіңіз
Мысалы, саусақ ойындары. Олар тек дамытушы мақсатқа ғана емес, баламен жылы қарым-қатынас орнатуға да сеп болады.
-
16) Мейірімді әрі тұрақты көзқарас — сауықтырудың бір бөлігі
Балаға қатысты байсалды, мейірімді және тұрақты ұстаным оның өзін қауіпсіз сезінуіне көмектеседі.
-
17) Жағымсыз әдістер әрдайым тиімді емес
Бұл балалардың жүйке жүйесіне байланысты теріс әсерге сезімталдығы төмен болуы мүмкін: ескертпе мен жазаға селт етпей, ал аз ғана мақтауға бірден жауап береді. Сондықтан оң қолдауды жүйелі түрде қолданыңыз.
Негізгі ой
Гипербелсенді баламен жұмыстың өзегі — бірізділік, қысқа нұсқау, алдын ала ескерту, күн тәртібі және жылы, сабырлы қолдау. Белсенділікті жазалаумен емес, пайдалы арнаға бағыттаумен басқаруға болады.