Қазақша рефераттар

Абай шығармаларын оқыған философтар

Сабақтың тақырыбы

Абай Құнанбаевтың лирикасы (сабақты әзірлеген және өткізген: Самбаева Б. Ш., қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі)

Түрі: таным сабағы Пәнаралық байланыс: тарих, орыс әдебиеті, қазақ тілі

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру

Сәлеметсіздер ме, балалар! Бүгін бізде ерекше таным сабағы өтеді. Сабаққа қонақтар қатысып отыр.

Үй тапсырмасын тексеру: блиц-турнир

Өткен сабақта Абай Құнанбаевтың өмірбаянын қарастырдық. Енді жаңа тақырыпқа кіріспе ретінде блиц-турнир өткізіледі.

Сұрақтар (қысқаша жауаптарымен)

  1. 1. Абай Құнанбаев — ақын, ойшыл.
  2. 2. Дүниеге келген жері — Шығыс Қазақстан, Шыңғыстаудың бауыры.
  3. 3. Туған жылы — 1845.
  4. 4. Алғаш хат таныған — ауыл молдасынан.
  5. 5. Оқыған медресесі — Семейдегі Ахмет Риза.
  6. 6. Шын аты — Ибраһим.
  7. 7. Арғы атасы — Өскенбай.
  8. 8. Әкесі — Құнанбай.
  9. 9. Анасы — Ұлжан, әжесі — Зере.
  10. 10. Әкесінің Абайды баулығаны — ел басқару ісі.
  11. 11. Әкесімен келіспеушілік — ел билеушілердің халыққа қиянатын көрген тұста.
  12. 12. Оқыған шығыс ақындары — Низами, Сағди, Хафиз, Физули.
  13. 13. Дос болған орыс ғалым-демократтар — Михаэлис, Долгополов.
  14. 14. Оқыған философтар — Платон, Сократ, Аристотель.
  15. 15. Оқыған орыс жазушылары мен ақындары — Пушкин, Лермонтов, Крылов, Толстой, Салтыков-Щедрин, Добролюбов, Чернышевский.
  16. 16. Алғаш ақын екенін танытқан өлеңі — «Қансонарда».
  17. 17. Жазылған жылы — 1882.
  18. 18. Оқыған орысша журналы — «Русский Вестник».
  19. 19. Рухани нәр алған үш арна — шығыс әдебиеті, орыс әдебиеті, халық ауыз әдебиеті.
  20. 20. Дүниеден өткен жылы — 1904.

Сонымен қатар үйде кесте толтыру тапсырылған еді — жұмыстарды тапсыруға болады.

Жаңа сабақ: кіріспе

Жүрегіңнің түбіне терең бойла,

Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.

Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,

Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма!

Абай Құнанбаев

Осы шумақта Абай өмірінің терең сыры бар: ақынның қараңғы елдің мылқау күшімен арпалысқан қайраткер болмысы, кейінгі ұрпаққа жолдаған ой-арызы көрінеді. Абайдың жұмбағын шешу үшін сол дәуірдің әлеуметтік жағдайын және ақынның өскен ортасын түсіну маңызды.

Интерактивті тақта арқылы Абай туралы слайд-презентация көрсетіліп, өмірбаяны мен шығармашылығына шолу жасалады. Сонымен бірге Абай өмір сүрген кезең туралы алдын ала дайындалған мәлімдеме тыңдалады.

Абайдың ортасы: отбасы және дәуір

1) Абайдың отбасы қандай еді?

Абай — Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан билер әулетінің ұрпағы. Әкесі Құнанбай (Өскенбайұлы) өз дәуіріндегі беделді тұлға болып, болыстық және аға сұлтандық қызметтер атқарған. Арғы аталары Өскенбай мен Ырғызбай да белгілі билер болған.

Құнанбайдың жеті баласының ішінде Абай ерекше көзге түсіп, әкесі оны ел ісіне баулыған. Осы арқылы Абай би-шешендерді көріп, сөз мәдениетін меңгеріп, халық тұрмысымен танысады. Ел билеушілердің қара халыққа жасаған қиянатын байқап, халқына пайдалы болудың жолын іздейді.

2) Абайды қоршаған әлеуметтік орта қандай еді?

Абай өмір сүрген кезеңде қазақ даласы Ресей империясының отарына айналып, халық екі жақты қанауға түсті. Үстем тап өкілдері ескі құрылысты сақтауға ұмтылса, Шоқан, Ыбырай, Абай сынды ағартушылар елді білім мен мәдениетке бастап, демократиялық бағытты алға қойды.

Абай шығармалары осы жаңашыл, ағартушылық идеясын тереңдетіп, қоғамның кемшіліктерін сынап, адамды түзейтін рухани бағдар ұсынды.

Абай 1882 жылдан бастап өлеңді жүйелі жаза бастады. Ақындық қуатын танытқан алғашқы көркем туындысы — «Қансонарда». Ол шығармашылыққа шамамен 22 жылын арнады. Бүгінгі сабақта біз Абайдың лирикасына назар аударамыз.

Негізгі ұғымдар: өлең және лирика

Өлең дегеніміз не?

Өлең — белгілі бір өлшеммен қиыстырылып, үйлесімді ырғақпен ұйқасып келетін сөз жүйесі.

Лирика дегеніміз не?

Лирика — адамның көңіл күйін, қуаныш пен реніш сезімін білдіретін поэзия.

Лириканың түрлері

  • 1) Табиғат лирикасы
  • 2) Махаббат лирикасы
  • 3) Философиялық лирика
  • 4) Саяси лирика
  • 5) Көңіл күй лирикасы

Оқулықпен жұмыс және мысалдар

Оқулықтағы Абай лирикасына арналған бөлім оқылып, мазмұны талданады (199-бет, 2-абзацтан бастап). Абай лирикасын түрлеріне қарай төмендегі өлеңдер арқылы топтастыруға болады:

Көңіл күй және өмір тәжірибесі

  • «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» — білімге кеш ұмтылғанына өкініш.
  • «Әбдірахман өлгенде», «Оспанға» — қайғы мен сағыныш, терең көңіл күй.

Философиялық лирика

  • «Ғылым таппай мақтанба» — білім мен ғылымның маңызы.
  • «Әсемпаз болма әрнеге» — өмірдің өтпелілігі, өз орныңды табу.
  • «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес» — адам рухы, мәңгілік туралы толғаныс.
  • «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы», «Құлақтан кіріп, бойды алар» — сөз өнерінің құдіреті.

Табиғат лирикасы

  • «Жазғытұры», «Жаз», «Қыс», «Желсіз түнде жарық ай» — табиғаттың жанды, қозғалыстағы суреті.

Саяси-әлеуметтік лирика

  • «Интернатта оқып жүр» — оқыған жастардың мақсаты мен жауапкершілігі.
  • «Болыс болдым, мінеки», «Сегіз аяқ», «Мәз болады болысың», «Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей» — ел билеу жүйесін әшкерелеу, халық мұңын айту.

Махаббат лирикасы

  • «Көзімнің қарасы»
  • «Айттым сәлем, Қаламқас»
  • «Татьянаның хаты»

Абай лирикасы өмірдің барлық саласын қамтиды. Ақын өлеңдері екі жүзді алмас тәрізді: бір қыры — жібектей жұмсақ, жанға жағымды; екінші қыры — алмастай өткір, шындықты тайсалмай айтады. Қазақ әдебиетіне сыншыл реализмді орнықтырған тұлғалардың бірі — Абай.

Сатылай кешенді талдау (Н. Оразақынова технологиясы)

Бір өлеңді жоспар бойынша талдау арқылы мазмұн мен көркемдік жүйесін тұтастай ашуға болады.

Қазақ поэзиясын талдаудың үлгі жоспары

  1. 1. Авторы
  2. 2. Тақырыбы (шығарманың іргетасы)
  3. 3. Жанр түрі (поэзия/өлең)
  4. 4. Идеясы (авторлық көзқарас, мақсат-мүдде)
  5. 5. Шумақ (ой тұтастығы)
  6. 6. Тармақ (өлеңнің әр жолы)
  7. 7. Бунақ (дауыс ырғағымен бөлінуі)
  8. 8. Буын саны (3–4; 6–7; 8–9; 11–18; аралас)
  9. 9. Ұйқас түрлері:
    Қара өлең (a-a-b-a) Шұбыртпалы (a-a-a-a) Ерікті (a-b-c-d) Кезекті (a-b-c-b) Шалыс (a-b-a-b) Егіз (a-a-b-b)
  10. 10. Әдеби-теориялық ұғымдар (троп, фигура)
  11. 11. Түсіндірме сөздік
  12. 12. Негізгі түйін, тәрбиелік мәні

Мысал талдау: «Желсіз түнде жарық ай»

Құрылымдық талдау

Автор:
Абай Құнанбаев
Тақырып:
Табиғат. Табиғат көрінісі мен махаббат сезімі үндестіріле суреттеледі.
Жанр:
Поэзия (өлең)
Идея:
Сұлулық пен нәзіктікке құрмет; табиғаттай әсем жан дүниені сезіне білуге жетелеу.
Шумақ:
5 шумақ
Тармақ:
20 тармақ
Бунақ:
Бір бунақты
Буын:
7–8 буынды
Ұйқас:
Шалыс ұйқас (a-b-a-b)

Көркемдік тәсілдер (троптар)

Эпитет

Желсіз түн, жарық ай, қалың ағаш, құлпырған жасыл жер, терең сай.

Кейіптеу

Су дірілдейді, жапырақ сыбырлайды, тау жаңғырығады, ән қосады.

Риторикалық сұрақ

«Келмеп пе едің сол жаққа?», «Тұрмап па еді сүйеніп?»

Түсіндірме сөздік

Айтақ

Иттің үргеніне ілесе дауыс қосу (окрик).

Елең қағу

Алаңдау, жалтақтау (пугливо озираться).

Бөгелу

Тоқталу, аялдау (задерживаться).

Негізгі түйін, тәрбиелік мәні

Өлең сұлулықты тануға, табиғатты және сезімді құрметтеуге тәрбиелейді; адамның жан дүниесін рухани байытып, эстетикалық талғамын арттырады.

Эпитет — заттың не құбылыстың айрықша сипатын танытатын бейнелі сөз. Кейіптеу — табиғат құбылысын жанды кейіпте суреттеу тәсілі. (Кейіптеу тәсілі әлем әдебиетінде кең қолданылады; мысалы, Н. Некрасовтың «Мороз, Красный нос» шығармасымен салыстыруға болады.) Риторикалық сұрақ — жауабы айқын ойды әсерлі етіп сұрақ түрінде жеткізу.

Қорытынды және бекіту: «Сиқырлы конверт» ойыны

Сабақты қорытындылау үшін «Сиқырлы конверт» ойыны ойналады: конверт ішіндегі тапсырмаларды орындау арқылы оқушылар бағаларын алады.

Тапсырмалар

  1. 1) Лирика дегеніміз не?
  2. 2) Абай өлеңдерінің тақырыптары қандай?
  3. 3) Лирика неше түрге бөлінеді?
  4. 4) Абайдың махаббат лирикасына қандай өлеңдер жатады?
  5. 5) Абайдың табиғат лирикасына арналған өлеңдері қандай?

Үй тапсырмасы және бағалау

Үйге тапсырма

  • «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңін сызба бойынша өз бетінше талдап келу.
  • Абайдың қара сөздерінен біреуін оқып келу.

Бағалау

Сабаққа белсене қатысқан оқушылардың жұмысы бағаланады.