Жергілікті қаржының мәні мен маңызы
Жергілікті қаржы: ұғымы және мемлекеттік қаржы жүйесіндегі орны
Жергілікті қаржы — қоғамдық өнімнің бір бөлігін ақша нысанында жергілікті басқару органдары өздеріне жүктелген функцияларға сәйкес қалыптастыру, бөлу және пайдалану процесінде туындайтын қаржы қатынастарының жүйесі. Ол мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде жергілікті бюджеттерді, арнаулы бюджеттен тыс қорларды және жергілікті органдар қарамағындағы шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысын біріктіреді.
Тарихи қалыптасуы және қазіргі мәні
Жергілікті қаржы отандық экономика үшін салыстырмалы түрде жаңа ұғым. 1938 жылдан бастап барлық жергілікті бюджеттер елдің мемлекеттік бюджетінің бірыңғай жүйесіне енгізілген кезде, жергілікті қаржы дербес категория ретінде іс жүзінде тоқырауға ұшырады.
Қазіргі кезеңде экономикалық қатынастарды орталықсыздандыру жалпы мемлекеттік экономикалық саясатты іске асыруда аймақтардың дербестігі мен рөлін күшейтті. Нарықтық қатынастар қалыптасқан сайын жергілікті органдардың қызмет аясы кеңейіп, олар әлеуметтік, экономикалық, экологиялық және демографиялық мәселелерді шешуде көбірек дербестікке ие бола бастады.
Халыққа қызмет көрсетуге қатысты көптеген шаралар негізінен жергілікті қаржы ресурстары есебінен қаржыландырылады. Әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылым салалары көрсететін қызметтер бюджет қаражаттарынан қалыптасатын қорлар арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл жергілікті қаржының маңызы мен салмағын арттыра түседі.
Халықаралық тәжірибе және Қазақстандағы реформалар
Өркениетті батыс елдерінде жергілікті қаржы мемлекеттік қаржы ресурстарын қалыптастыру мен пайдалануда елеулі рөл атқарады. Көп жағдайда жергілікті бюджеттердің дербестігі жоғары болады және олар мемлекеттік бюджет жүйесіне тікелей кірмейді.
Қазақстанда экономикалық реформалардың қазіргі кезеңінде реформалар ауыртпалығы аймақтық деңгейге көбірек ауысып, жергілікті басқару органдарына кең өкілеттік берілді, сонымен бірге олардың жауапкершілігі де артты. Білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы бағдарламалар, әлеуметтік қамсыздандыру шаралары және атаулы әлеуметтік көмек шығыстарының елеулі бөлігі жергілікті бюджеттерге жүктелді.
Жаңа ұғымдар
- Бюджеттік бөлініс
- Әлеуметтік жеңілдіктердің орнына ақшалай жәрдемақы
Бюджеттік бөліністің мәні
Салықтар мен алымдардың әр деңгейдегі бюджеттерге түсуін нақты шектеу арқылы кірістерді бөлуді айқындайды. Мысалы, корпорациялық табыс салығы республикалық бюджетке, ал акциздер, жеке тұлғалардың табыс салығы және әлеуметтік салық жергілікті бюджетте қалдырылды.
Экологиялық төлемдер мен айыппұлдар
Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемдер және табиғатты қорғау заңнамасын бұзғаны үшін айыппұлдар республикалық және жергілікті бюджеттер арасында тең бөлінетін болды.
Орталықсыздандыру, дербестік және бюджетаралық қатынастар
Нарықтық экономикаға өту кезеңінде жергілікті әкімшілік органдар өз құзыреті мен дербестігін объективті түрде кеңейтуге ұмтылады. Бұл, ең алдымен, республикалық билік өкілеттігінің бір бөлігі жергілікті деңгейге берілу қажеттігін көрсетеді. Аймақтар аумақтық субъектілер ретінде өз халқының экономикалық, әлеуметтік және мәдени мұқтаждарына жауап беретін шешімдерді жергілікті деңгейде әзірлеуі тиіс.
1994 жылға дейін Қазақстанда 3045 жергілікті бюджет болған. 1994 жылдың басынан жүргізілген бюджет жүйесін орталықтандыру нәтижесінде 2500 жергілікті бюджет (селолық, поселкелік, ауылдық) таратылды. Бұл өзгерістер бюджет жүйесіндегі қаражаттарды шоғырландыру сипатына елеулі ықпал етті.
Аймақтардың шаруашылық қызметінің кеңеюі республикалық және жергілікті бюджеттердің өзара қатынастары мәселесін өткір қойып отыр. Осыған байланысты әр деңгей бюджеттері арасындағы бюджеттік құқықтарды нақты шектеу және орталық пен аймақтардың бюджеттік мүдделерін теңестіру ерекше маңызға ие. Қазақстанда бюджетаралық қатынастар жүйесі әлі де қалыптасу және даму кезеңінде, оңтайлы механизмдер іздестірілуде.
Екі параллель тенденция
- Дағдарыстан шығу және тұрақтандыру үшін ресурстарды басқаруды орталықтандыру
- Жергілікті деңгейде қорларды қалыптастыру мен пайдалануды орталықсыздандыру
Дербестік қағидасы
Бюджет дербестігі — аймақтық басқару органының бекітілген кіріс базасына сүйене отырып, бюджет көлемін және кірістер мен шығыстар құрылымын өз бетінше айқындауы.
Теңгерім логикасы
Жалпы қағида: стратегияны анықтауда — централизм, іске асыруда — дербестік. Аймақтардың дербестігі абсолютті емес және әрқашан салыстырмалы.
Жергілікті бюджеттердің мәні, кірістері мен шығыстары
Жергілікті бюджет ұғымы
Жергілікті қаржы жүйесінде жергілікті бюджеттер ерекше орын алады, өйткені олар билік пен басқарудың жергілікті органдарының көпқырлы қызметінің негізгі қаржы базасы болып саналады.
Жергілікті бюджет — ұлттық табысты аумақтық тұрғыда қайта бөлуге мүмкіндік беретін және жергілікті органдардың қаржы базасын қалыптастыруды қамтамасыз ететін экономикалық қатынастардың жиынтығы.
Жергілікті бюджеттерді қалыптастыру мен пайдалану қоғамдық өнім құнының қозғалысын білдіреді: кәсіпорындар мен мемлекет арасындағы, түрлі меншік нысандарындағы ұйымдар мен мекемелер арасындағы, бюджет жүйесінің буындары арасындағы, сондай-ақ мемлекет пен халық арасындағы қатынастар арқылы жүзеге асады.
Экономикалық мәні (негізгі арналым)
- Жергілікті органдардың ақша қорларын қалыптастыру
- Бұл қорларды жергілікті инфрақұрылым салалары мен халық арасында қайта бөлу
Нәтижесі
Жергілікті бюджеттер экономикалық дербестікті нығайтады, шаруашылық белсенділікті арттырады, инфрақұрылымды дамытуға және аумақтың экономикалық әлеуетін кеңейтуге мүмкіндік береді.
Әлеуметтік инфрақұрылымдағы рөлі және қайта бөлу ауқымы
Жергілікті бюджеттер жергілікті деңгейдегі экономикалық және әлеуметтік міндеттерді орындауда елеулі рөл атқарады. Бұл, әсіресе, тұтынудың қоғамдық қорларын бөлген кезде байқалады: мемлекеттік бюджет қаражаттарының басым бөлігі әлеуметтік инфрақұрылымға жергілікті бюджет арқылы бағытталады.
Дүниежүзілік және отандық тәжірибе жергілікті (муниципалдық) қаржының жергілікті шаруашылықты дамытуда, әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыруда, санитарлық жағдайды жақсартуда және әлеуметтік сала мекемелерін ұстауда маңызды екенін көрсетеді. Бұл үрдістер ХХ ғасырдың 80–90-жылдарында айқын күшейді.
Дамыған елдердегі үлгі
Дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде жергілікті органдар бюджеттері мемлекеттің қаржы ресурстарының шамамен 30–60%-ын қайта бөледі (Англия, АҚШ, Жапония, Германия және т.б.). Олар өндірістік және өндірістік емес ортаны қаржыландырып, әлеуметтік саланы дамытудың негізгі тетіктерінің бірі ретінде қызмет етеді.
Қазақстандағы жергілікті бюджет құрамы
Қазақстан Республикасындағы жергілікті бюджет құрамына облыстық бюджеттер, қалалардың (аудандық маңызы бар қалаларды қоспағанда) және аудандардың (қалалардағы аудандарды қоспағанда) бюджеттері кіреді.
Қазіргі уақытта Қазақстандағы жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстары мемлекеттік бюджет қаражаттары көлемінің шамамен 50%-ына жуық. Жергілікті бюджеттер мемлекеттік бюджеттің құрамдас бөлігі болып есептелмейді; алайда республикалық бюджетпен бірге мемлекеттің жиынтық бюджетін құрайды.
Фискалдық федерализм және бюджетаралық реттеу
Дамыған нарықтық экономикаларда ұлттық табысты бюджет арқылы қайта бөлу көбіне фискалдық федерализм қағидаттарына сүйенеді: басқару деңгейлері арасында өкілеттіктер бөлінеді, қаржыландыру мен бақылау тетіктері нақтыланады.
Бұл саясат жергілікті органдардың орталыққа қаржылық тәуелділігін азайтуға бағытталады. Мақсатқа аймақтардың салықтық автономиясын кеңейту, жалпымемлекеттік салықтарға үстемелер белгілеу немесе меншікті салықтарды (экологиялық, мүлік, мұра, тұтыну салықтары) енгізу құқығын беру арқылы қол жеткізіледі.
Унитарлық мемлекет жағдайында (Қазақстанға тән) ұғым мазмұны сақтала отырып, ол кейде фискалдық регионализм ретінде түсіндіріледі.
Құқықтық негіз және кіріс көздеріне әсер ететін факторлар
Қазақстан Республикасында жергілікті бюджеттер коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіледі және әкімшілік-аумақтық бірліктің мүлікпен бірге экономикалық әрі қаржылық негізін құрайды. Жергілікті бюджет — түсімдер мен тапшылықты қаржыландыру (немесе профицитті пайдалану) есебінен қалыптасатын, жергілікті атқарушы органдар жүзеге асыратын бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға арналған ақша қоры.
Нарықтық қатынастардың дамуы және жергілікті басқаруды реформалау жергілікті бюджеттердің кіріс көздерінің қалыптасуына тікелей әсер етеді. Түсімдердің көлемі мен құрылымына елдегі экономикалық ахуал, қаржы-бюджет саясаты, өндірістің аймақтық деңгейі мен құрылымы, инфляция, баға өсімі және басқа да факторлар ықпал жасайды.
«Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне» және «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы» заңға сәйкес жергілікті бюджеттерге түсетін түсімдер республикалық бюджет түсімдеріне ұқсас және, жалпы алғанда, мына санаттарды қамтиды:
- Салықтардың, алымдардың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің түсімдері
- Салықтық емес түсімдер (оның ішінде коммуналдық меншіктен түсетін түсімдер және т.б.)
Ескерту: бастапқы мәтін осы жерде үзіліп аяқталады, сондықтан тізім толық көрсетілмеді.