Қазақша рефераттар

Ахмет Иүгнекидің еңбегі

X ғасырдан бастап Оңтүстік Қазақстанда ислам діні кең таралып, білім мен ғылымның дамуына серпін берді. Әдеби және ғылыми еңбектердің едәуір бөлігі араб тілінде жазылып, өңірдің рухани-мәдени кеңістігі жаңа деңгейге көтерілді.

Негізгі үрдіс

Бұл кезеңде түрік тілдес халықтар арасында жазба мәдениет орнығып, ғылым, әдебиет және діни ой жүйесі қатар дамыды.

Ғалымдар мен еңбектер

Әбу Наср әл-Фараби

Шығыстың көрнекті ғалымы Әбу Наср әл‑Фараби еңбектерін араб тілінде жазды. Ол әлемге Аристотельмен қатар аталатын ұлы ойшыл ретінде танылды. Фараб өңірінен шыққан көптеген ғалымдардың есімі белгілі, ал XII ғасырда өмір сүрген Исхақ әл‑Фараби, Жаухари әл‑Фараби, Ахмад әл‑Фараби сияқты ғалымдар осы дәстүрдің жалғасын көрсетті.

Тілі

Араб тілі

Мәртебесі

Ұлы философ, ойшыл

Өңір

Фараб

Әл-Бируни

Энциклопедист ғалым әл‑Бируни тарих, математика, география, астрономия, медицина сияқты ғылым салалары бойынша 150-ден астам еңбек жазып қалдырды. Оның еңбектері ортағасырлық ғылымның кеңдігін және зерттеу мәдениетінің жоғары деңгейін айқын көрсетеді.

Қамтыған салалары

  • Тарих
  • Математика
  • География
  • Астрономия
  • Медицина

Махмуд Қашғари

Махмуд Қашғаридің үш кітаптан тұратын «Түрік тілдерінің сөздігі» («Диуани лұғат ат-түрк») — түрік тайпалары сөздерінің жүйелі жинағы. Бұл еңбек арқылы қазіргі зерттеушілер түріктердің қоныстарының атаулары, тарихы, этнографиясы және ауыз әдебиеті туралы құнды мәліметтер алады.

тіл білімі этнография тарих ауыз әдебиеті

Жүсіп Баласағұни

Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу білік» еңбегі — түрік тілінде жазылған алғашқы ірі шығармалардың бірі. Еңбекте философия, астрономия және алгебра мәселелеріне тоқталуы автордың жан-жақты білімдар екенін аңғартады.

Еңбектің маңызы

Түрік тіліндегі жазба дәстүрді нығайтты

Қарастырылған тақырыптар

Философия, астрономия, алгебра

Діни-тәлімдік әдебиет және рухани мұра

Ахмет Иүгнеки — «Ақиқат сыйы»

Ахмет Иүгнекиден бізге жеткен негізгі еңбек — «Ақиқат сыйы». Шығарма халықты инабаттылыққа, адал өмір сүруге және арамдықтан аулақ болуға үндейді.

  • инабаттылыққа шақыру
  • адалдықты дәріптеу
  • жамандықтан тыйылуға үндеу

Қожа Ахмет Йассауи — «Диуани хикмет»

Қожа Ахмет Йассауидің мұрасы — «Даналық кітабы» («Диуани хикмет»). Бұл еңбек адалдыққа, имандылыққа, даналыққа тәрбиелейді; Аллаға адал болуға, дін жолында таза болуға шақырады.

Негізгі идеялары

Адалдық • Имандылық • Рухани тазалық • Даналық

Йассауи мектебі және поэзия

Ахмет Йассауидің шәкірттерінің бірі — ғұлама ақын Сүлеймен Бақырғани. Сонымен қатар Әли ақынның «Жүсіп – Зылиха» поэмасы махаббаттағы адалдықты жырлайды.

Қорытынды

X–XII ғасырларда Қазақстан жерін мекендеген түрік тілдес халықтар арасында ғылыми және әдеби шығармалар кең таралып, рухани мәдениеттің дамуы айқын ілгеріледі. Бұл дәуір — білім, тіл, ойлау мәдениеті және діни-этикалық ұстанымдар тоғысқан маңызды кезең.

Конспект сұрақтары

Тақырыптық қайталау
  1. 1. Йассауидің шәкірті, ғұлама ақын:
  2. 2. «Даналық кітабын» жазған:
  3. 3. Ахмет Йассауиге діни білім берген ұстазы:
  4. 4. Ахмет Йассауидің туған қаласы:
  5. 5. Ахмет Иүгнекиге берілген баға:
  6. 6. Ахмет Иүгнекидің еңбегі:
  7. 7. Қарахандықтардың даңқы шыққан ақыны:
  8. 8. Жазба әдебиет қалыптаса бастаған кез:
  9. 9. 1021–1075 жылдар аралығында өмір сүрген ғұлама:
  10. 10. Баласағұни «Құтадғу білік» еңбегін сыйға тартты:
  11. 11. Түрік тілдес тайпалардың бір-біріне жақындығын зерттеген ғалым:
  12. 12. Алғаш рет түрік тілінде жазылған еңбек:
  13. 13. Қашғариді «түрік тілдерін салыстыра зерттеушілердің көшбасшысы» деп атаған ғалым:
  14. 14. Махмуд Қашғаридің еңбегі:
  15. 15. Денелердің жерге тартылыс күшін алғаш анықтаған ғалым:
  16. 16. «Асыл тастар» еңбегін жазған энциклопедист ғалым:
  17. 17. Исхақ әл‑Фараби өмір сүрген ғасыр:
  18. 18. Әл‑Фарабидің терең игерген ғылым саласы:
  19. 19. Әл‑Фараби өмір сүрген кезең:
  20. 20. X ғасырдан бастап әдеби және ғылыми шығармалар қай тілде жазылды:
  21. 21. XIII ғасырда махаббаттағы адалдықты жырлаған поэма:
  22. 22. Бұхара қаласында Ахмет Йассауиге діни білім алуына көмектескен ғұламаны көрсетіңіз:

Тақырып бойынша тест

Сұрақтарға жауап беру арқылы X–XII ғасырлардағы ғылым мен білімнің дамуы, негізгі тұлғалар және олардың еңбектері бойынша біліміңізді бекітіңіз.