Қазақша рефераттар

Қазақ халқының шешендік сөз өнері

Сабақ туралы мәлімет

Білім беру ұйымы

Мақтарал мектеп-гимназиясы коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Пән мұғалімі

Бакирова Д.

Сынып

5-сынып

Сабақтың тақырыбы

Қазақтың ұлттық мейрамдары. Наурыз мейрамы

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: Наурыз және қазақ халқының өзге ұлттық мерекелері туралы жалпы мәлімет беру, мерекелердің маңызын ұғындыру; ауыз әдебиеті мен шешендік өнер туралы түсінік қалыптастыру.
  • Дамытушылық: Ұлттық мерекелердің рухани және материалдық өмірдегі орнын анықтау; ойлау белсенділігін, тіл мәдениетін, сөйлеу шеберлігін дамыту.
  • Тәрбиелік: Рухани тәрбие беру, имандылық пен ұлтжандылық сезімдерін ояту; ұлттық дәстүрлерді құрметтеуге, ел мен Отанды қадірлеуге, еңбекқорлыққа баулу.

Қамтамасыз ету

Көрнекілігі
Интерактивті тақта, слайд, кеспе қағаздар, сөзжұмбақ
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Әдіс-тәсілдері
Сұрақ-жауап, түсіндіру, баяндау

Сабақ құрылымы

  1. I Ұйымдастыру кезеңі
  2. II Үй тапсырмасын сұрау
  3. III Жаңа сабақ
  4. IV Қорытындылау және бекіту
  5. V Бағалау, үй тапсырмасы

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
  • Сабаққа дайындығын тексеру.
  • Назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын сұрау (қайталау)

Шешендік сөз өнері

Ата-бабаларымыз орынды, жүйелі сөйлеуді үлкен өнер деп санаған. Сондықтан шешендік сөз өнері халық мәдениетінде ерекше маңызға ие.

Рухани мәдениет құрамына

  • әдет-ғұрып, салт-сана
  • ауыз әдебиеті, аңыздар
  • қиял-ғажайып әңгімелер
  • діни наным-сенімдер

Ауызша деректердің түрлері

  1. 1.Тарихи аңыздар мен шежірелер
  2. 2.Мифтік аңыз әңгімелер
  3. 3.Ертегілер
  4. 4.Мақал-мәтелдер
  5. 5.Жұмбақтар
  6. 6.Шешендік сөз өнері

Негізгі ұғымдар мен деректер

Ауызша таралған әдеби мұра
Ғылыми тілде — фольклор.
Қазақ халқының өзіндік мәдениеті
Негізінен XV–XVII ғасырларда қалыптасты.
XV–XVII ғасырлардағы жазу
Араб жазуы қолданылды.
Шешендік өнердің дамыған дәуірі
XVIII ғасыр.

Билердің орны

Ел басына күн туған кезеңдерде билер әділдігімен, жүйелі сөзімен ерекшеленіп, жауға да, дауға да тоқтам айтқан. Олар жұртты бірлікке шақырып, татулықтың дәнекері болған.

Қазыбек бидің жоңғар қонтайшысына айтқан сөзі (үзінді)

Біз қазақ деген мал баққан елміз,

Бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.

Елімізден құт-береке қашпасын деп,

Жеріміздің шетін жау баспасын деп,

Найзаға үкі таққан елміз,

Ешбір дұшпан басынбаған елміз.

Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды.

Анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды…

Сөзжұмбақ: «ТАРИХ»

  1. 1.Қазақ хандығы дәуірінде шығыс әлеміне танымал болған қала?
  2. 2.1740 жылы 90 биді бастап Жоңғар хандығына барып, Абылай ханды босатып әкелген кім?
  3. 3.Халықтың шығу тегі мен таралуын баяндайтын тарих ғылымының бір тармағы?
  4. 4.Тарих атасы Геродот сақтарды қалай атаған?
  5. 5.Адамзат қоғамының өткенін жан-жақты зерттейтін ғылым саласы?

III. Жаңа сабақ

Қазақтың ұлттық мейрамдары

Әр халықтың өзіне тән салт-дәстүрі мен ұлттық мәдениеті болады. Қазақ халқының да ертеден қалыптасқан әдет-ғұрыптары бар. Олар шаруашылыққа, дүниетанымға, отбасылық және қоғамдық өмірге қатысты тармақтарға бөлінеді. Сол дәстүрлердің біразы бүгінге дейін сақталып келеді.

Отбасылық мерекелер мен жоралғылар

Халық арасында сәбидің дүниеге келуінен бастап әр кезеңді атап өтетін салттар қалыптасқан:

  • Шілдехана
  • Бесік той
  • Тұсаукесер
  • Сүндет той

Үйлену той дәстүрі

Үйлену той — ежелден келе жатқан дәстүр. Бұрын қыз бен жігітті бала кезінен атастыру да кездескен. Жігіт жағы қалың мал төлеп, қыз ауылында қыз ұзату, ал келін түскен үйде беташар, жар-жар секілді ән-дәстүрге толы думанды той өткізілген.

Қонақжайлылық пен той-думан мәдениеті

Қазақ дәстүрлерінің ішінде қонақжайлылық, ас беру, түрлі той-думан ұйымдастырудың орны ерекше. Бұл — қоғамды жақындастыратын, татулықты бекітетін ортақ құндылықтар.

Наурыз мейрамы

Атауы мен мәні

Наурыз — көне иран сөзі, қазақша мағынасы «Жаңа күн». 22 наурыз — қазақ ұғымында жыл басы, күн мен түн теңелетін шақ. Сондықтан Наурызды «Ұлыстың ұлы күні» деп атаған. Мұндағы «ұлыс» — ел, мемлекет деген мағына береді.

Табиғат пен тіршіліктің жаңаруы

Жер бусанып, қар еріп, көк қылтиған бұл мезгілді халық «жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы» деп сипаттаған. Мал төлдеп, қыстан қиналып шыққан жұрттың еңсесі көтеріліп, көңілі көктеммен бірге кеңейеді.

Көрісу, кешірім және бата

Наурыз күні адамдар ренішті ұмытып, көрісіп, төс қағыстырып, бір-біріне игі тілек айтады. Ақ ниетпен бата беру — мерекенің өзегіне айналған. Ел аузында «Самарқанның көк тасы да жібиді» деген сөз осы күннің мейірім-шуақ мәнін білдіреді.

Наурыз көже және дастарқан

Бұл күні жеті түрлі тағамнан наурыз көже әзірленеді. Әр үйдің дастарханы ұлттық тағамдарға толып, береке мен молшылықтың нышаны ретінде қонақ күтіледі.

Ойын-сауық пен ұлттық сайыстар

Қазақта той ұлттық ойынсыз өтпейді. Наурызда бәйге, күрес, көкпар, қыз қуу, айтыс, жамбы ату сияқты сайыстар ұйымдастырылып, жұртшылық мерекелік шараларға қатысады.

Тарихи сабақтастық

Қазақстан КСРО құрамында болған кезеңде Наурызды тойлауға тыйым салынған. Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана бұл мереке қайта жаңғырып, елдік сананы күшейтетін ортақ мейрамға айналды.

Дәстүрлі өсиет

Ұлыс күні қазан толса,

Ол жылы ақ мол болар.

Ұлы кісіден бата алса,

Сонда ол жылы жол болар.

Үлкеннен — ұлағат, кішіге — аманат.

Бата (Талипов Орынбасар)

Әуелі Құдай оңдай көр,

Оң жолына бастай көр,

Адасса — жолға сала көр,

Сүйінсе — қолдан ала көр!

Кездессе — шайтан қаға көр!

Жұлдыздармен жалғастыр,

Жақсылармен жанастыр,

Жамандардан адастыр!

IV–V. Қорытындылау және сабақты бекіту

Оқушылардың түсіну деңгейін тексеру үшін төмендегі сұрақтар бойынша талқылау жүргізіледі:

  1. 1.Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлерін атаңдар.
  2. 2.«Ұлыстың ұлы күні» деп қай күнді айтады?
  3. 3.Наурыз мейрамы қалай тойланады?
  4. 4.Наурызға қатысты қандай бата-тілектерді білесіңдер?
  5. 5.Қандай ұлттық ойындар мен сайыстарды атай аласыңдар?
  6. 6.Наурыз көже қанша тағамнан жасалады?
  7. 7.Наурыз қай күні атап өтіледі?

Түйін ой

Қоғамдық өмір өрістеп, ғасырлар өтсе де, Наурыз тойын теріс деп айтпаған. Өйткені оның бойында еңбек, бірлік, достық сияқты асыл құндылықтар тоғысқан.

VI. Оқушыларды бағалау

Бағалау сабақтағы белсенділік, жауаптардың нақтылығы, топтық жұмысқа қатысу және сөйлеу мәдениеті бойынша жүргізіледі.

VII. Үйге тапсырма

  • §39, §40 оқу.
  • «Наурыз мейрамы» тақырыбы бойынша реферат немесе буклет дайындау.