Сабақ: 48Тақырыбы
Сабақтың мақсаты
Топтасып тіршілік етудің түрлерін түсіндіру; инстинкт туралы нақты ұғым қалыптастыру; топтасып тіршілік ететін жәндіктердегі еңбек бөлінісінің мәнін және оның жануар түрі үшін маңызын ашу.
Әдістемелік шешім
- Сұхбат және әңгіме-сұхбат
- Кестелер мен суреттерді қолдану
- Көрнекілік арқылы түсіндіру
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, мақсат-міндеттерді нақтылау, жұмыс тәртібін белгілеу.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Өрмекшілер мен бунақденелілердің жүйке жүйесі шұбалшаңдардың жүйке жүйесінен несімен ерекшеленеді?
- Рефлекс дегеніміз не?
- Жәндіктердің қорек іздеуі, қорғануы және басқа әрекеттері рефлекстің қай түріне жатады?
III. Жаңа материалды түсіндіру
Топтасып тіршілік ету: жалпы түсінік
Топтасып тіршілік ету — жануарлар әлемінде кең таралған құбылыс. Бір түрге жататын жануарлардың арасында жеке-дара өмір сүретіндері де, бүкіл тіршілігін топ болып, тұқымтоп (семья) ретінде өткізетіндері де кездеседі. Соңғылары көбіне қоғамдық жануарлар деп аталады.
Табиғи жағдайда бунақденелілердің ұяларын жиі көреміз: бал арасының кәрездері, құмырсқа илеулері және т.б. Ал құстар мен сүтқоректілерде үйір, шоғыр, тұқымтоп сияқты топтар көбіне маусымдық өзгерістерге, көбеюге, ұрпаққа қамқорлық жасауға және орын ауыстыруға (миграцияға) байланысты уақытша болуы мүмкін.
Уақытша және тұрақты топтар: мысалдар
Уақытша топтасу: көбею кезіндегі балықтардың топтасып өрістеуі; жыл құстарының сап түзеп ұшуы (үйрек, тырна, қаз); ұсақ құстардың үйме-жүйме ұшуы (қараторғай, бозторғай және т.б.).
Тұрақты топ: кейбір құстар мен сүтқоректілер тұрақты үйір, табын немесе жатақ құрып тіршілік етеді. Мысалы, құлан көбіне тұрақты үйірімен өмір сүреді.
Топтық мінез-қылық: құлан үйіріндегі тәртіп
Қоғамдасып, бірлесіп тіршілік ететін жануарларға топтық мінез-қылық тән. Құлан үйірінде айғыр үйірді жалпы бақылап, қорғауға жауап береді, ал бие үйірдің қозғалысын, орын ауыстыру бағытын үйлестіреді.
Айғырдың рөлі
Айғыр үйірдің ішінде үнемі бірге жайылмайды: көбіне шеткерірек, оңашалау жайылады. Дегенмен үйірді көзінен таса қылмай бақылап отырады. Қажет болса, қауіп төнгенде немесе бағыт өзгерту керек болғанда, қорқыту ишаралары арқылы (құлағын жымиту, мойнын созу, басын төмен салу) үйірді қажетті бағытқа айдайды.
Үйір ішіндегі байланыс
Үйірде жетекші айғыр мен биеге ықпалы бар 1–2 бие де тәртіп сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар үйір ішінде үнемі бірге жүретін, қатар жайылатын, тыныққанда бір-бірінің жалын қасып, өзара «қызмет көрсететін» жақын топтар қалыптасады.
Қоғамдық бунақденелілер: қорғаныс пен еңбек бөлінісі
Табын немесе үйір болып тіршілік ететін жануарлардың мінез-қылығында жеке-дара тіршілік ететіндерден өзгеше белгілер байқалады. Мұны түсіну үшін құмырсқа илеуіндегі топтық тіршілік әрекеттеріне назар аудару жеткілікті.
Неліктен ара, құмырсқа «шағатын» жәндіктерге жатады?
Құмырсқа, ара, түкті ара сияқты жарғаққанаттыларда жұмыртқа жолының кейбір бөліктері негізгі қызметімен қатар қорғаныс және шабуыл құралы ретінде де қызмет атқарады.
Құмырсқа қышқылы — қорғаныс құралы
Жұмысшы құмырсқалардың құрсағының едәуір бөлігін құмырсқа қышқылын бөлетін улы без алып жатады. Безді қоршаған бұлшықеттер жиырылғанда, қышқыл түтік арқылы екпінмен сыртқа атқыланып, шамамен 0,5 м қашықтыққа дейін жетуі мүмкін.
Илеудегі маманданған топтар
- 1) Жыныстық топ (аталық және аналық құмырсқалар): көбею және қоныс аудару қызметін атқарады.
- 2) Жұмысшы құмырсқалар: ұя салу, жұмыртқа мен ұрпақты күту, қорек жинау сияқты жұмыстарды орындайды.
- 3) Жауынгер құмырсқалар: ұяны қорғайды; кейбірінде дәнді жұмсартып, езіндіге айналдыру сияқты ішкі жұмыстарға да қатысады.
Ақпарат алмасу: «тілдің» күрделілігі
Жеке-дара тіршілік ететін бунақденелілермен салыстырғанда, топтасып өмір сүретін жәндіктердің бір-бірімен хабарласу, ақпарат беру тәсілдері әлдеқайда жетілген.
Мысал: қауіпті белгілеудің тізбекті жүйесі
Құмырсқа илеуінің күмбезіндегі шағын топты таяқшамен түртсеңіз, бірнеше секунд ішінде бүкіл илеу мазасызданғанын «біледі». Кіреберіс жолдарға қорғанысқа дайын құмырсқалар жинала бастайды.
Бұл қалай іске асады? Мазасызданған құмырсқалар улы безінен құмырсқа қышқылын және қауіпті білдіретін ерекше сұйықтықты бөледі. Қышқыл — қорғаныс құралы, ал сұйықтық — басқа құмырсқаларды күреске шақыратын шартты белгі. Белгі бірінен бірі қабылдап, қайталап тарату арқылы илеуге өте тез жайылады; тіпті көрші илеулер де иіс арқылы қауіп барын сезіп, дайындалып үлгереді.
Ұя микроклиматын реттеу: температура мен ылғал
Құмырсқалар
Жұмысшы құмырсқалар илеудің әр бөлігіндегі жағдайды сезіп, дернәсілдер мен қуыршақтарды жылы немесе салқын бөлмелерге тасып, қажетті температураны сақтайды. Ылғал керек болса, жемсауымен су әкеліп бүркеді; ылғал артық болса, желдетіп құрғатады.
Бал арасы мен түкті аралар
Олар ұрпағын кәрез ұясынан тасып шығара алмайды. Сондықтан жұмысшы аралар қанаттарын жиі қағып, ұяны жылытады немесе желдету арқылы салқындатып, температураны тұрақтандырады.
Қорек қоры және «маманданған қойма»
Қоғамдық бунақденелілер қоректің қорын мол дайындайды. Өте ыстық әрі құрғақ аймақтарда тіршілік ететін кейбір құмырсқаларда қоректі сақтауға маманданған «бал-бөшке» құмырсқалар кездеседі.
Бал-бөшке құмырсқалардың қызметі
Жұмысшы құмырсқалар олардың жемсауындағы балды алып, аналықты, дернәсілдерді және жас құмырсқаларды қоректендіреді. Егер бал-бөшке құмырсқа құлап, жемсауы зақымданса, жұмысшылар қоректі қайта жинап, оны қалпына келтіруге әрекет жасайды. Ал егер ол өлсе, балын басқа «бөшкеге» ауыстырады да, өлексені илеуден арнайы орынға шығарып тастайды.
Дән жинау және жапырақкескіш құмырсқалар
Көптеген түрлері илеу бөлмелеріне өсімдік дәндерін және қорекке жарайтын басқа да қорларды жинайды. Ал жапырақкескіш құмырсқалар бір түнде ағаш жапырақтарын көптеп қиып түсіріп, илеуге тасиды. Жапырақты шайнап езіндіге айналдырып, оның бетінде ұсақ саңырауқұлақ өсіреді; ең кішкентай жұмысшылар сол саңырауқұлақты жинайды.
Ханша жаңа илеу құрғанда, езіндінің азғантай бөлігін өзімен бірге алып кетіп, жаңа жерде саңырауқұлақ «тәлімбағын» бастауға пайдаланады.
Инстинкт, рефлекс және әлеуметтік инстинкт
Құмырсқаларда «нағыз ми» жоғары деңгейде жетілмесе де, қоғамдық тіршілік нәтижесінде олардың әрекеттері өте күрделі, тіпті саналы орындалғандай көрінеді. Алайда бұл — шартсыз рефлекстер мен тәжірибе арқылы бекіген шартты рефлекстердің өзара үйлесуі.
Топтық мінез-қылық — илеудегі жүздеген құмырсқаның әрекетінің үйлесімді көрінісі.
Инстинкт — шартсыз және шартты рефлекстердің үйлесімі негізінде орындалатын күрделі әрекеттер жиынтығы.
Қоғамдық бунақденелілерде ортақ өмірге бейімделген әлеуметтік инстинкт те байқалады.
«Өзінікін» тану және илеуді қорғау
Жас құмырсқалар өз илеуінің иісін біртіндеп танып, ажыратуды үйренеді. Әдетте бөтен илеуден келген құмырсқа кірмек болса, жауынгерлер оның «бөтен» екенін бірден сезіп, жолатпайды.
Қызықты тәжірибе: құмырсқаны қуыршақ кезінде басқа илеудегі қуыршақтардың қасына қойса, ол шыққаннан кейін сол илеудің тұрғыны ретінде қабылданады. Кейін жауынгерге айналса, «жаңа» илеуін қорғап, бұрынғы илеуінің құмырсқаларын да өткізбейді. Бұл құбылыс әрекеттердің инстинктік негізін көрсетеді.
Құмырсқа тұқымтоптарының төзімділігі және аумақшылдық
Құмырсқа илеуін толық жойып жіберу өте қиын: илеуге уланған зат тасталса да, тірі қалған жұмысшылардың арасында қайтадан еңбек бөлінісі қалпына келуі мүмкін. Кей жағдайда жұмысшылардың бір бөлігі жұмыртқа салып, тұқымтоп санын қайта өсіруге қатысады.
Егер азық жинаушы құмырсқалар азайып кетсе, кейбір түрлерде көрші илеулерден жас құмырсқаларды әкеліп, оларды «құл» ретінде пайдалану арқылы еңбек күшін толықтыру да кездеседі.
Дегенмен құмырсқалар кез келген жерде тіршілік ете алмайды: белгілі температура, ылғалдылық және азық қоры бар орта қажет. Егер саны шамадан тыс көбейсе, қорек тапшылығынан қырылады. Сондықтан илеу өз маңайындағы белгілі аймақты бөтен тұқымтоптардан қорғап, аумақшылдық мінез-қылығын көрсетеді. Бұл — көптеген жануарларға ортақ қасиет.
IV. Білімді қорытындылау және жүйелеу
- Топтасып тіршілік ету қандай жануарларға тән?
- Табын, үйір болып тіршілік ететін қандай үй жануарларын білесіңдер?
- Құмырсқа, бал арасы, ара сияқты бунақденелілердің бір-біріне ақпарат беретін «тілін» неліктен бай дейміз?
- Инстинкт деген не?
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
§50 оқу, тақырып соңындағы сұрақтарға жауап беру.
Оқушыларды бағалау
Сабақтағы белсенділігі, жауаптарының дәлдігі және талқылауға қатысуы бойынша бағалау жүргізіледі.