Абайдың өмірі туралы оқушылар сөзі
Абай – дара, Абай – дана қазақта
Кіріспе бөлім
Мұғалімнің сөзі
Өлсе өлер табиғат, адам өлмес,
Ол бірақ қайтып келіп ойнап-күлмес.
«Мені» мен «менікі» айрылғанын
«Өлді» деп ат қойыпты өңкей білмес.
Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге сыя ма, айтыңдаршы,
Өлмейтұғын артында сөз қалдырған.
Осы ойға сүйене отырып, бүгін біз артына өлмейтін сөз қалдырған ұлы тұлға — Абай Құнанбаев туралы сөз қозғаймыз. Оқушылармен Абай жайындағы білетін деректерін, оқыған шығармаларын еске түсіріп, пікір алмасамыз.
Түйін
Абайдың ақындық мұрасында қоғамдық тақырып кең орын алады: бірде ол «үйрен, ұғын, түзел» деп ұстаздық үн қатады, бірде түзелмеген мінезге күйініп, өткір сын айтады, енді бірде қайғыра отырып, терең ойға жетелейді. Оның шығармалары өз дәуірінің болмысын айқын суреттеп, қоғамды ілгерілетуді, мәдениеттің өркендеуін арман етеді.
М. Әуезов жазбаларынан ой
Абай қоғамның еркін өсуіне бөгет болған реакцияшыл топтарды сынап, халықты оқуға, үйренуге, еңбек етуге, өнер табуға үндеді. Ол кемшіліктерді бейбіт жолмен, үгіт арқылы түзетуді мақсат тұтты.
Абай – дара, Абай – дана қазақта, әр өлеңі ғажапқа жол салар. Бар жазғаны даналық боп саналған, жалғыздардың жалғызы — ол қазақта.
Абайдың өмірі мен қалыптасу ортасы
Негізгі бөлім
Төмендегі мазмұндама оқушылардың айтуға арналған мәтіндері негізінде жүйеленіп, тілдік тұрғыдан түзетіліп берілді.
Балалық шағы және ел ішіндегі ахуал
- Зерек, ұғымтал, зейінді Абай бала күнінен-ақ ауыл ішіндегі оқиғаларға сын көзбен қарап, әр құбылыстың мәнін өз ақылымен таразылай білді.
- Рулар мен аталардың арасындағы қақтығыстар күшейіп, жерге, қонысқа, мал өрісіне, жайлауға және суға талас өршіді. Әлділер әлсіздерді ығыстырып, соның салдарынан жер дауы, жесір дауы, барымта, құн дауы сияқты тартыстар көбейді.
- Бұл кезеңде Қазақстан патшалық Ресейдің отарына түпкілікті айналып, сауда капиталы ене бастады. Қоныстандыру саясатының күшеюі жер-суға таласты одан әрі үдетті.
Абай ауылы — өнер мен сөздің ордасы
Абай ауылы ақын, әнші, күйші, құсбегі, шешен, ділмар, ертекші-әңгімеші, тоғызқұмалақшылар бас қосатын, өнер мен ойдың шамшырағы болған орта ретінде сипатталады.
Білім жолы: шығыс мұрасы мен орыс мектебі
- 10 жасында ауыл молдасы Ғабитханнан оқып, діни біліммен шектелмей, өздігінен ізденуге ұмтылды.
- Шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, иран және шағатай тіліндегі ертегі, дастан, қиссалармен танысты. 14 жасында шығыс классиктеріне арнап өлең жазғаны айтылады.
- Семей қаласында Ахмет Риза имамның медресесінде оқып, қатарынан орыс мектебіне де қатысады.
- Әкесі Құнанбай Абайды оқуынан шығарып, ел билеу ісіне үйренсін, «орнымды бассын» деп ауылға алып келеді.
Ел ісіне араласуы және әділдік ұстанымы
- 13 жасынан ел ісіне араласқан Абай кедейге болысып, байлардың өктемдігіне қарсы тұрды, әділдікке жақ болды.
- Жер дауы мен жесір дауына белсенді қатысып, парақорлықты әшкерелеп, қиянатқа жол бермеуге тырысты.
- Бұл әрекеттері кейбір байларға ұнамай, оған қарсы жалған арыздар түсірілді. Дегенмен көп куә оның адалдығын қорғап шыққан.
Қарамола съезі және «76 бап»
1885 жылы Шар өзені бойындағы Қарамолада Орта жүз руларының төтенше съезі өтеді. Жиынға жүзден астам би қатысып, осы басқосуда Абай жаңа негізде заң жобасын жазып ұсынады. Ел арасына бұл құжат «Абайдың 76 бабы» деген атпен тараған. Съезд Абай ұсынған заңды бірауыздан қабылдап, оны төбе би етіп сайлайды.
Жобада ұрлық-барымта, жер және жесір дауы, жала жабу, кедейді куәлікке тартпау, надандық секілді әлеуметтік дерттер сыналып, әйел бостандығы мен теңдігі туралы ойлар да қозғалады.
Шығармашылық серпін және қоғамдық сын
Ұзаққа созылған тартыстар, тергеулер мен жала Абайды қажытқанымен, ол күресін сөзбен жалғастырды. 1886 жылдар шамасында оның ақындық қуаты ерекше күшейіп, бір жылда көптеген ірі өлең жазғаны айтылады.
- Сараңдық, жалқаулық, еңбексіздік, көрсеқызарлық, алауыздық, надандық сияқты мінездерді өткір әшкереледі.
- Патша шенеуніктерінің озбырлығын, жергілікті болыстардың парақорлығын, пайдакүнемдігін сын нысанасына алды.
- Үлгіні патша чиновниктерінен емес, орыс халқының ойлы, білімді адамдарынан іздеді.
- Рушылдықтың отарлық саясатқа қызмет етіп отырғанын, ру басылары мен болыстардың билікпен ауыз жаласуын терең түсінді.
Қарасөздерден үзінділер
Тыңдалым / Слайд
Бұл бөлімде оқушылар Абайдың қарасөздерінен таңдаулы ойларды кезекпен оқып, мәнін талдайды. Үзінділер төмендегідей:
- 1. Адам баласын заман өсіреді: кімде-кім жаман болса, замандасының бәрі кінәлі.
- 2. Биік мансап — биік жартас. Ерінбей еңбектеп жылан да шығады, екпіндеп ұшып қыран да шығады.
- 3. Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық; сақалын сатқан кәріден еңбегін сатқан бала артық.
- 4. Жаман дос — көлеңке: басыңды күн шалса, қашып құтыла алмайсың; басыңды бұлт шалса, іздеп таба алмайсың.
- 5. Досы жоқпен сырлас, досы көппен сыйлас. Қайғысыздан сақ бол, қайғылыға жақ бол.
- 6. Әкесінің баласы — адамның дұшпаны. Адамның баласы — бауырың.
- 7. Ер артық сұраса да азға разы болады. Ез аз сұрар, артылтып берсең де разы болмас.
- 8. Бағың өскенше тілеуіңді ел де тілейді, өзің де тілейсің; бағың өскен соң — өзің ғана тілейсің.
- 9. Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар, сонан қашпақ керек: әуелі — надандық, екінші — еріншектік, үшінші — залымдық.
- 10. Надандық — білім-ғылымның жоқтығы; дүниеден еш нәрсені оларсыз біліп болмайды.
- 11. Білімсіздік — хайуандық.
- 12. Еріншектік — күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік — бәрі осыдан шығады.
- 13. Залымдық — адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан есебіне қосылады.
Слайдта қамтылатын мазмұн
Абайдың ата-бабасы, балалары, алғашқы өлеңдері, жазған заңдары, достары, шәкірттері, аудармалары туралы деректер.
Әндері мен өлеңдері
Орындау / Жатқа оқу
Ән орындау
Хормен: «Желсіз түнде жарық ай» (слайд арқылы).
Өлеңдерді жатқа айту
Төмендегі тізім — оқушыларға жатқа айтуға берілген Абай өлеңдері:
- Қуаныш: «Ғылым таппай мақтанба»
- Жасұлан: «Қалың елім, қазағым»
- Айдана: «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман»
- Алихан: «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
- Шұғыла: «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»
- Сымбат: «Әсемпаз болма әрнеге»
- Ерасыл: «Жаз»
- Бақыт: «Күз»
- Жұлдыз: «Қыс»
- Дина: «Жазғытұры»
- Құрманғазы: «Сабырсыз, арсыз, еріншек»
- Әнел: «Жүректе қайрат болмаса»
- Венера: «Ата-анаға көз қуаныш»
- Аяла: «Құлақтан кіріп бойды алар»
- Арайлым: «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма»
- Расул: «Сенбе жұртқа тұрса да қанша мақтап»
- Мейірман: «Абдрахманға»
- Санжар: «Малға достың мұңы жоқ малдан басқа»
- Диана: «Менсінбеуші ем наданды»
- Адель: «Алланың өзі де рас, сөзі де рас»
Қорытынды
Жинақтау
Абай тұлғасының қырлары
- Ақын, ағартушы, қазақ әдебиеті мен қазақ тілінің негізін қалаушы
- Философ, композитор, күйші
- Аудармашы, саяси қайраткер, қазақ мәдениетін жаңартуды мақсат еткен реформатор
Талқылау бағыты
Слайд арқылы Абай туралы ақын-жазушылардың пікірлері оқылып, оның мұрасының бүгінгі күнмен үндестігі талқыланады. Сабақ соңында оқушылар Абайдың идеяларын жеке өмірлік ұстанымдарымен байланыстырып, қысқаша ой қорытынды жасайды.
Негізгі екпін
Абай мұрасы — білімге шақыру, еңбекке баулу, адамгершілік пен әділдікті биік қою, қоғамды оймен өзгерту мәдениеті.