Бастауыш сыныптарда білім беру қызметін психологиялық саралаумен қамтамасыз ету Ұстаз ұстаз емес - өз шәкіртіүшін күймесе, шәкірт шәкіртемес - өз ұстазын сүймесе Ж. АймауытовБастауыш сыныпта білімнің негізі қаланады
Бастауыш сыныптарда білім беру қызметін психологиялық саралаумен қамтамасыз ету
Ж. Аймауытов
«Ұстаз ұстаз емес — өз шәкірті үшін күймесе, шәкірт шәкірт емес — өз ұстазын сүймесе».
Бастауыш сыныпта білімнің негізі қаланады. Бірінші сыныпқа келген 6–7 жастағы балаларды оқу мен жазуға, санау мен есептеуге үйрету — бастауыш сынып мұғалімінің негізгі міндеті. Мектеп табалдырығын аттаған баланы оқыту, оған білім беру әрдайым оңай емес: мұғалім тек білім беріп қана қоймай, тәрбиелейді, мектеп өміріне бейімдейді.
Соңғы жылдары оқушылардың психологиялық ахуалының төмендеуі, бойындағы агрессияның артуы, кейбір оқушылардың психологиялық дамуының кідіруі жиі байқалады. Осы тұста педагогика ғылымының психологиямен тығыз байланысына ерекше мән беру қажет.
Психологияның орны және оқыту үдерісі
ХХІ ғасырдың маңызды ғылымдарының бірі — психология. Психология — психикалық құбылыстардың пайда болуын, дамуын және қалыптасуын зерттейтін ғылым. Психикалық құбылыстар — бізді қоршаған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мидағы әртүрлі бейнелері. Сондықтан бастауыш сыныптарда білім беру қызметін психологиялық саралаумен қамтамасыз ету — өзекті мәселелердің бірі.
Негізгі қағида
Оқыту — кешенді үдеріс. Оқу үдерісін білім алушылардың жүріс-тұрысын, ойлауын, есте сақтауын және қабылдауын бақылау арқылы жүйелі түрде зерттеген дұрыс.
Соңғы зерттеулер жеке тұлғаны тұтастай қарастыра отырып, оқушылардың өздерін оқу үдерісінде қалай сезінетінін және бір-бірімен қандай қарым-қатынаста болатынын талдайды. Заман талабына сай әрбір мұғалім алдындағы шәкіртін жан-жақты тани білуі керек.
Жүсіпбек Аймауытовтың «Білімге деген ынталандырушылықты арттыру, адам бойындағы ой еңбегі күшінің қайнар көздерін көбірек ашу — мұғалімнің бойына біткен қасиет» деген пікірі бүгін де маңызын жоғалтқан жоқ. Мұғалім — әрі педагог, әрі психолог болуы тиіс.
Психологиялық ахуалды күшейтетін тәжірибе
Сыныпта психологиялық ахуалды қалыптастыру мақсатында сабақтарды жаңаша ұйымдастыру маңызды. Мен сабақтың басын психологиялық тренингтер мен сергіту сәттерінен бастауға тырыстым. «Шаттық шеңбері», «Сіз білесіз бе…», «Не ортақ?» сияқты тренингтер оқушылардың бұрын байқалмаған қырларын ашуға көмектесті.
«Шаттық шеңбері»
Жылы қарым-қатынас орнатып, сабаққа эмоционалдық дайындық жасайды.
«Сіз білесіз бе…»
Қызығушылықты оятып, назарды жинақтауға ықпал етеді.
«Не ортақ?»
Топтық ойлауды дамытып, бірін-бірі түсінуге жетелейді.
Маңызды түйін
Балаларды оқу, жазу, санауға үйрету үдерісінің өзінде психологиялық саралау қажет: әр баланың қабылдау қарқыны, эмоционалдық күйі және мотивациясы әртүрлі.
6–7 жастағы баланың мектепке бейімделуі
Бала 6–7 жасқа келгенде оның өмірінде алғашқы ірі өзгеріс басталады: мектеп жас кезеңіне өту. Бұл кезең баланың іс-әрекетіне, басқа адамдармен қарым-қатынасына, тілдесу дағдыларына түбегейлі жаңалық әкеледі. Енді баланың жетекші қызметі — оқу. Соған сәйкес өмір ырғағы өзгеріп, жаңа міндеттер пайда болады, әлеуметтік байланыстар жаңарады.
Жүйке жүйесі мен ми дамуы
Жүйке жүйесі жетіле түседі: бас миының үлкен жарты шарларының қызметі қарқынды дамып, ми қабығының талдау және біріктіру қызметтері күшейеді. Қозу мен тежелу үдерістерінің арақатынасы да өзгеріп, сезім ағзаларының дәлдігі артады.
Тіл мен ойлау
Ойлау қабілеті тіл арқылы дамиды. Мектептік оқудың әсері тек сөздік қордың ұлғаюымен өлшенбейді: ең маңыздысы — игерілген сөздерді ауызша және жазбаша ой білдіруде тиімді қолдана алу.
Танымдық даму деген не?
Танымдық даму — баланың оқу және проблемаларды шешу қабілеті. Нақты айтқанда, бұл оқу қабілеті, зейін, сөйлеу дағдылары, ойлау, негіздеу және шығармашылық зияткерлік сияқты қабілеттерді дамыту мен тұрақтандыруға қатысты үдеріс.