Көне парсы деректері
Сақ тайпалары туралы деректер: қайнаркөздер мен мазмұн
Тарих ғылымы кез келген мәселені зерттеуді, ең алдымен, деректерді жинаудан бастайды. Деректер тарихи болмысты шынайы түсінуге бағыт береді. Ежелгі Қазақстан тарихына қатысты жазба деректемелер бізге көне парсы, көне грек, латын және қытай тілдерінде жеткен. Бұл мәтіндер мазмұны мен сипаты жағынан алуан түрлі болып, көшпелі тайпалардың дүниетанымы, шаруашылығы мен мәдениеті туралы маңызды мәлімет сақтайды.
Конференция сабағының бағыттары
- Көне парсы деректері
- Көне грек авторларының шығармалары
- Страбон еңбектері
- Плутарх еңбектері
- Қытай жазба деректері
- Бань Гудың еңбегі
Құнды дерек
Қаратоғайдан табылған құмыра — археологиялық айғақ ретінде жазба деректермен қатар қарастырылатын маңызды материал.
Ой түйін: жазба дерек пен археологиялық олжа бірін-бірі толықтырғанда ғана тарихи көрініс айқынырақ ашылады.
Көне парсы деректері және «Авеста»
Ежелгі деректемелердің ең маңыздыларының бірі — зороастризмнің киелі кітабы ретінде танылған «Авеста». Ол Ахура Мазда құдайына арналған гимн-жырларымен белгілі. Дәстүр бойынша бұл жырлардың авторы Заратуштра (мағынасы — «кәрі түйеші») деп есептеледі.
Заратуштра туралы қысқаша мәлімет
- Заратуштра Каспий теңізінің шығыс-солтүстігін мекендеген арий тайпасының Спитама руынан шыққан деп айтылады.
- Кей деректерде ол адамзат тарихындағы алғашқы пайғамбар-абыздардың бірі ретінде аталады; шамамен б.з.д. IX ғасырмен байланыстырылып көрсетіледі.
- Зороастризм ілімі Қазақстан, Орталық Азия, Иран, Әзірбайжан, Ауғанстан аймақтарына кең тараған.
- Қасиетті мәтіндер жинағы б.з.д. III ғасыр шамасында хатқа түсіп, дәстүрде 21 кітаптан тұрады деп беріледі.
«Авестадағы» тайпалар және оқиғалар географиясы
«Авестаның» сақталған бөліктерінде құдайға арналған гимндер бар. Ондағы мәліметтер Қазақстанның ежелгі тұрғындарының тарихын, мәдениетін және рухани өмірін тануда ерекше маңызды. Мәтінде шығыс ирандық көшпелі тайпалар «турлар» деген жинақ атаумен беріледі. Сонымен бірге «сайримдер» мен «дахтар» туралы да айтылады.
Қарсылық пен таралу
Бастапқыда Айға, Күнге, отқа және суға табынған арийлер Заратуштраның діни уағыздарын бірден қабылдай қоймаған. Әсіресе турлар тарапынан қатты қарсылық болғаны айтылады. Кейін Заратуштра басқа өңірлерге қоныс аударып, өз ілімін көрші елдерге таратқан. Осылайша зороастризм діні қалыптасқан.
Оқиғалар өрбіген өңірлер
Турлар мен арийлер арасындағы күрделі оқиғалар Әмудария мен Сырдария, Каспий мен Арал, сондай-ақ Еділ мен Кама өңірлерімен байланыстырылып суреттеледі. Бұл деректер Орталық Азия мен оған жапсарлас Қазақстан аумағындағы тайпалардың кең географиясын аңғартады.
Көшпелілердің тұрмысы: қару-жарақ, кәсіп, тағам
Гимндерде кейіпкерлердің доңғалақты арбаларға мінгені айтылады. Олардың қарулары ретінде садақ пен жебе, найза, айбалта аталады. Негізгі кәсібі — мал өсіру: өгіз, жылқы, түйе. Тағамы — ет пен сүт. Құдайға құрбандыққа жылқы, сиыр, қой әкелу рәсімдері де баяндалады.
Археологиямен үндестігі
«Авестада» сипатталған құрбандық шалу орындары мен ғұрыптық тәжірибелердің кейбір қырлары археологиялық деректермен де үйлеседі. Мұндай сәйкестік жазба мәтіндердің тарихи құндылығын арттырып, көне дәуірдегі бақташы-егінші тайпалардың рухани әлемін нақтырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Үй жұмысы және бағалау
Үй жұмысы
«Авестада» кездесетін тайпалар атауларын (турлар, сайримдер, дахтар) атап, олар туралы мәтіндегі негізгі мәліметтерді қысқаша конспект жасаңыз.
Бағалау өлшемдері
- Дерекпен жұмыс: ұғымдарды дұрыс қолдану.
- Мазмұн: негізгі ойды дәл жеткізу.
- Талдау: жазба дерек пен археологиялық айғақты байланыстыру.