Мақтаншақ неме
Сахналық көрініс: «Алдар Көсе және мақтаншақ бай»
Бұл мәтін қазақ ертегісінің желісімен құрылған қысқа сахналық көрініс. Оны «Өзін-өзі тану» сабағында, тәрбие сағаттарында, рөлдік ойын немесе шағын қойылым ретінде қолдануға болады. Көрініс тапқырлық, мақтаншақтық пен қызғаныштың соңы ұятқа қалдыратынын әсерлі түрде көрсетеді.
1-көрініс: Дастархан басындағы әңгіме
Дастархан басында қымыз ішіп отырған жұрт (жас та, кәрі де) Алдар Көсенің ақылын, тапқырлығын жарыса мақтайды. Бұл сөздер сырттай тыңдап жатқан қызғаншақ байдың мазасын алады: ол қанша тыңдаса, сонша ашуланып, дөңбекшіп жатады.
Жұрттың сөзі:
- Елде Алдар Көседей ақылды адам жоқ қой.
- Алдар Көсенi ешкім жеңе алмайды десейші.
- Иә, Алдар Көседей тапқыр кемде-кем ғой.
Мақтаншақ бай:
«Алдар Көсе, Алдар Көсе деп қоймайсыңдар. Кездеспей жүр ғой ол маған! Аяғын аспаннан келтірер ем!»
Қымызға қызара бөртіп отырған жігіт байды тоқтатпақ болады: Алдар Көсе — «бұғып жатқан қақпан» секілді, байқамай қалсаң, өзің түсіп қаласың дейді. Кемпір де іле-шала: «Өздігінен тиіспейді, бірақ тиіскенді аямайды» деп ескертеді.
Байдың серті:
«Қайткенде де жеңбей тынбаймын! Ақыл айқасында, қулық шайқасында оны тірілей өлтіремін! Ал егер алдай алмасам, айыбыма ту бие сойып, бәріңді шақырамын».
2-көрініс: Жол үстіндегі «іздеу»
Бай желмаясымен желіп келе жатып, бір бейтаныс адамның бірдеңе іздеп жүргенін көреді. Бай оған жақындап, зекіп сөйлейді. Ал бейтаныс — шын мәнінде Алдар Көсе — асықпай жауап береді: «Жердің бір шетін, басталар жерін осы тұс деп білем, бірақ шөп басып кетіпті. Жоғарыдан қарасам, тез табар едім. Бұл маңда тау да, төбе де жоқ» дейді.
Бай:
«Түйеге мінсең көрінер ме еді?»
Сосын бай өзінің даңқын ойлап, «кейін елге екеуміз бірге таптық деп айтып жүр» деп шарт қояды: атақ-абырой ортақ болсын дейді.
Алдар Көсе (бейтаныс):
«Әрине! Әрине!» — деп келіседі де, байды алдауға жол ашады.
Бұрылыс сәті:
Бай түйеден түседі, бейтаныс мінеді. Алдар Көсе бұйданы берік ұстап тұрып: «Жердің шетін көрген жоқпын. Бірақ біреудің ақмағына көзім жетті. Енді елге екеуіңіздің жердің пұшпағын қалай бірігіп іздегеніңізді айтып мақтана беріңіз», — дейді.
Бай ашуға булығып, «Қайдағы Алдар Көсе?! Түйемді қайыр, қарақшы!» деп ұмтылады. Алдар Көсе болса: «Қуып жетсең — аласың! Қуып жете алмасаң — масқара боласың!» деп тайып тұрады.
3-көрініс: Ауылдағы әшкерелеу
Бай үйіне жаяулап, сүйретіліп әрең жетеді. Әйелі шошып: «Не болды? Түйең қайда?» — деп сұрайды. Бай булығып: «Түйе жоқ! Алдар Көсе алып кетті! Мені масқара қылды» дейді.
Әйелі ойбай салып, халықты жинайды. Жұрт байды қаумалап, не болғанын сұрайды: «Күшпен бе, қулықпен бе?» Бай амалсыз: «Қулықпен, айламен, әрине!» — деп мойындайды.
Түйін:
Жұрт дастархан басына жиналғанда, Алдар Көсе кіріп келіп, байға түйесін қайтарады. Сосын былай деп ескертеді:
«Өсер бала данаға қарап жүгіреді, өлер бала молаға қарай жүгіреді. Алдар Көсемен айқасып не шаруаңыз бар еді?»
Бай ес-түссіз күйде отырып қалады, ал халық Алдар Көсенің тапқырлығына сүйсінеді. Шымылдық.
Тәрбие сағатына ұсыну
- Рөлдерді алдын ала бөліп, әр кейіпкердің мінезін қысқаша талқылаңыз.
- Сахнада басты екпін: мақтан мен ақылдың қақтығысы.
- Қорытындыда оқушылардан: «Бай қай жерде қателесті? Алдар Көсенің қай әрекеті әділ/әділетсіз?» деген сұрақтармен пікір алмасыңыз.