Тақырып
Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Қазақстанның өсімдіктер дүниесінің қалыптасуы бор дәуірінің соңы мен палеоген дәуірінің басынан бастау алады. Палеоген кезеңінде бүкіл Тұран ойпатын теңіз басып, ол Торғай бұғазы арқылы Батыс Сібір теңізімен жалғасқан. Бұл теңіз Қазақстан аумағындағы құрлықты екіге бөліп тұрған.
Өсімдік жамылғысының тарихи дамуы
Палеоген дәуірі (алғашқы жартысы)
Теңіз жағалауындағы қыраттар мен тауларда субтропиктік жалпақ жапырақты өсімдіктер өскен. Торғай бұғазынан шығыста — Алтай мен Сарыарқа аймақтарында — жалпақ жапырақты және мәңгі жасыл қылқан жапырақты түрлер таралған.
Палеоген дәуірі (екінші жартысы)
Теңіз суы тартылып, құрлық ұлғайған кезде ірілі-ұсақты көлдер қалыптасқан. Ландшафт пен өсімдік қауымдастықтары біртіндеп жаңарып, құрғақтау жағдайларға бейімделе бастаған.
Неоген дәуірі
Климат салқындап, таулы аудандарды мұз басқан кезеңде жылу сүйгіш өсімдіктердің бір бөлігі жойылып, қазіргі орман типтері қалыптасты. Соған қарамастан грек жаңғағы мен алма сияқты өсімдіктердің жекелеген түрлері сақталып қалды.
Теңіздердің шегінуі
Каспий маңы ойпаты мен Тұран ойпаты теңіз астынан неоген дәуірінде ғана босаған. Үстірт пен Бетпақдаланың босауы бұдан сәл ертерек жүрген.
Қазіргі өсімдік дүниесінің құрамы мен таралуы
Жалпы әртүрлілік
≈ 6000
өсімдік түрі. Көрші аймақтармен (Ресей, Орта Азия, Кавказ) салыстырғанда бұл көрсеткіш аса жоғары емес.
Ең бай өңірлер
Өсімдігі ең бай аймақтар — Қазақстанның таулы өңірлері. Сырдария–Қаратау флорасы ерекше бай: 1000-нан астам түр кездеседі.
Эндемиктер
150
түр тек осы өңірге тән, басқа жерде кездеспейді.
Таулы аймақ ормандары
Тянь-Шань, Алтай және Жоңғар Алатауының беткейлерінде қылқан жапырақты ормандар таралған. Мұнда шырша, майқарағай, балқарағай, самырсын өседі. Бұталардан итмұрын, долана, бөріжидек жиі кездеседі.
Дала мен шөл өсімдіктері
Қазақстанның кең жазиралы жазығында дала және шөл өсімдіктері басым. Шөлді аймақтарда сексеуіл, ал өзен бойларында жыңғыл, жиде, тораңғы тоғайлары өседі.
Сирек түрлерді қорғау
Қазақстанда өсімдіктердің 303 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Оларды сақтауға мемлекеттік қорықтар қамқорлық жасайды.
Қазақстан орманы аз елдердің қатарына жатады: ормандар бүкіл аумақтың шамамен 11,4 млн гектарын ғана алып жатыр. Дегенмен, оның экожүйелік маңызы өте жоғары.
Жануарлар дүниесінің қалыптасуы және қазіргі құрамы
Қазақстанның жануарлар дүниесінің қалыптасуы өсімдік жамылғысының даму тарихымен ұқсас. Мұз басу дәуірінде жылы климатқа бейімделген жануарлардың бір бөлігі қырылып, бір бөлігі жылы аймақтарға қоныс аударған. Кейбір түрлер оңтүстік-шығыстағы таулы өңірлерде сақталып қалып, мұз басу кезеңінен кейін қайта таралған.
Сүтқоректілер
178
түр
Құстар
489
түр
Балықтар
104
түр
Омыртқасыздар
50 000+
түр
Мұз басу дәуірінен кейін сақталып, қайта дамыған түрлерге қарақұйрық, жолбарыс, қабан, марал, бұғы, аққұтан, қызылқұтан жатады. Құстардан құр, тоқылдақ, самырсын құс, ал сүтқоректілерден ақ қоян сияқты түрлер кеңірек тараған.
Табиғи зоналар бойынша жануарлардың таралуы
Орманды дала
Сүтқоректілерден қоян, су тышқаны, ақ тышқан, елік кездеседі; қасқыр мен түлкі жиі ұшырасады. Құстардан құр мен шіл кең тараған. Қайыңды ормандарда қырғи, бөктергі, ителгі сияқты жыртқыш құстар мекендейді. Ашық алаңдарда тоқылдақ, қарғаның түрлері, бұлдырық байқалады. Орман ішінде жылан сирек, ал кесірткелердің бірнеше түрі кездеседі.
Дала
Дала жануарлары табиғат жағдайына бейімделіп, түсі де дала реңімен үндеседі. Дала тышқаны, ала қоржын, қасқыр, түлкі, борсық көп мекендейді, киік жиі ұшырасады. Құстардан дуадақ, тырна және торғайлардың әр түрі (қараторғай, бозторғай, шымшық торғай) таралған.
Шөл
Шөл жануарлары ыстыққа және су тапшылығына төзімді болуға бейімделген. Мұнда ала жертесер, сарышұнақтың және құм тышқандарының кей түрлері, кірпі, құм қояны кездеседі. Құстардан сексеуіл жорға торғайы, дала бүркіті, бөктергі, ақ құйрық сауысқан бар.
Таулы аймақтар және су экожүйелері
Таулы өңірлердің жануарлары
Қазақстанның таулы аймақтарының өзіне тән жануарлары бар. Алтайда қоңыр аю, тундра құры, тау ұлары кездеседі. Жерорта теңізі аймағынан тараған кейбір аңдар Тянь-Шань мен Тарбағатай шекарасынан әрі аса алмай қалған; бұларға гималай ұлары, күштіген, байғыз жатады.
Жоңғар Алатауы мен Күнгей Алатау өңірінде бұғы, сілеусін, шымшық торғай сияқты түрлер жиі ұшырасады. Батыс Тянь-Шаньды ұзын құйрықты тышқан, шыбыншы торғай, ақтамақ бұлбұл мекендейді. Орталық Тянь-Шаньда алтай суыры, имек тұмсық балықшы, қызыл мойын бұлбұл кездеседі.
Өзен-көл аймақтары және балықтар
Өзен мен көл маңында қарақұс, сұр шымшық, елік, ақ тышқан сияқты жануарлармен қатар балық түрлері де мол. Арал теңізінде балықтың шамамен 40, ал Каспий теңізінде 50 түрі бар.
Негізгі ой
Қазақстанның биоалуантүрлілігі табиғи зоналардың алуан түрлілігімен және климаттың тарихи өзгерістерімен тығыз байланысты.