Құстың ұясын бұзба, Жұмыртқасын жарма

Тәрбие сағаты туралы қысқаша мәлімет

Тақырыбы

Қасиетті құс — үкі

Мақсаты

Оқушыларға құстар туралы толық әрі жүйелі мәлімет беру.
Құстарды табиғаттың елшісі ретінде қорғауға шақыру.
Үкінің пайдасын, ұлттық қолөнер мен дәстүрдегі орнын түсіндіру.
Табиғатқа жанашырлық пен жауапкершілік сезімін қалыптастыру.

Көрнекіліктер

Слайдтар, құстар энциклопедиясы, үкі қауырсынының түрлері, қазақтың ұлттық бас киімдері, домбыра, бесік және өзге де үлгілер.

I бөлім. Құстар — табиғат байлығы

Құстар — табиғатты құрайтын ең маңызды тіршілік иелерінің бірі. Қазақ халқы құстарды ежелден қадірлеген: сүйікті адамын құсқа теңеп, жақсылығын көпке паш еткен. Ел ішінен шыққан саңлақ ұлды — сұңқарға, әсем әншіні — бұлбұлға, ержүрек батырды — қыранға, асқан сұлуды — аққуға теңеуі соның айғағы.

Неге құстарды қорғау керек?

Ағаштар мен өсімдіктерді зиянкестерден тазартып, орманның жайқалуына ықпал етеді.
Өсімдіктерді тозаңдандырып, тұқымын таратуға көмектеседі.
Зиянды жәндіктер мен кемірушілердің санын табиғи жолмен реттейді.
Табиғи тепе-теңдіктің сақталуына қызмет етеді.

Қысқаша деректер

Әлемдегі түр саны: Жер бетінде шамамен 8600-ге жуық құс түрі бар.
Қазақстандағы түр саны: Қазақстанда 18 отрядқа жататын 489 түр кездеседі.
Таралу аймағы: Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейін таралған.

Ғылыми шолу: құстар класы

Құстар (лат. Aves) — омыртқалы жануарлардың бір класы. Эволюциялық тұрғыдан олардың даму сатылары бірнеше кезеңге бөлінеді: археоптерикс сияқты алғашқы құстар, тісті құстар, қырсыз жалпақ төстілер (түйеқұс, киви, пингвин), және қырлы төсті (ұшуға бейім) құстар.

Құстардың басты ерекшелігі — ауада ұшуға бейімділігі. Жүйке жүйесі жақсы дамыған: миы салыстырмалы түрде ірі, көру орталығы мен мишығы жетілген. Иіс сезуі көптеген түрлерде әлсіздеу болса, есту қабілеті жақсы дамиды. Бұл қасиеттер құстардың кеңістікті игеруіне, мезгіл-мезгіл қоныс аударуына және өзара байланыс жасауына тікелей әсер етеді.

Ескерту: Құстардың кейбір түрлері бау-бақша мен егістікке зиян келтіруі немесе жұқпалы ауру қоздырғыштарын таратуы мүмкін. Дегенмен табиғаттағы жалпы рөлі — тепе-теңдікті сақтау.

Топтастыру (дене құрылысы мен тіршілігіне қарай)

Қыртөстісіздер (жүгіретін құстар).
Жүзетін құстар (мысалы, пингвиндер).
Қыртөстілер (ұшатын құстардың басым бөлігі).

Экологиялық топтар

Сулы және батпақты жер құстары.
Орман құстары.
Ашық далалы алқап құстары.
Жыл құстары, көшпелі құстар, қыстап шығатын құстар.

Қыстап шығатын құстар жыл бойы бір өңірде тұрақтап, қоныс аудармай өмір сүреді.

Жапалақтәріздестер: түн тынысын тыңдайтын жыртқыштар

Жапалақтәрізділер сырттай күндізгі жыртқыш құстарға ұқсаса да, жүйелік тұрғыдан едәуір алшақ. Ұқсастық көбіне тіршілік ету жағдайларының ортақтығынан туындайды.

Тыныш ұшу

Қауырсындары қалың әрі жұмсақ болғандықтан, ұшқан кезде дыбыс шығармайды.

Күшті есту

Қорегін көбіне есту арқылы табады; дыбысты күшейтетін тері қатпары болады.

Көру және мойын икемділігі

Көздері үлкен, түнде жақсы көреді; басын шамамен 270°-қа дейін бұра алады.

Түрлерге қысқаша шолу

Ақ жапалақ (Nyctea scandiaca) — ірілігімен және ақ түстілігімен ерекшеленеді. Тундрада ұялайды, қыста оңтүстікке қоныс аударады, күндіз де қорегін аулай алады.

Үкі (Bubo bubo) — жапалақтардың ішіндегі ең ірісі. Қазақстанда тундрадан өзге аймақтардың көбінде кездеседі; ұясын жерге, жартастарға, кейде ағашқа салады; әдетте 2–3 жұмыртқа басады.

Құлақты жапалақ (Asio otus) — «құлақ» қауырсын шоғы айқын. Ұясын ағаш қуысына, ескі ұяларға немесе жерге салады; 3–7 жұмыртқа басады; негізінен түнде аулайды.

Байғыз (Athene, Glaucidium) — ұсақ жапалақтар тобы. Басы үлкен, «құлағы» болмайды.

Сұр неясыть (Strix aluco) — орманды өңірлерде таралған, түнде белсенді; кемірушілермен, насекомдармен және ұсақ құстармен қоректенеді.

Жапалақтәріздестердің тағы бір маңызды пайдасы — басқа жыртқыштар түнде тыныққанда, олар қорек аулап, табиғи реттеуші қызметін атқарады. Үкі Қызыл кітапқа тіркелген сирек түрлердің қатарында аталады.

Дәстүрдегі орны

Қазақ халқы үкіні ерекше құрметтеген. Үкі қауырсынын қадірлеп, бас киімге, домбыраға, бесікке, үйдің төріне іліп қою дәстүрі бар. Бұл — тіл-көзден сақтайды, береке әкеледі деген сеніммен байланысты.

II бөлім. Пайдасы көп, зияны жоқ

Бұл бөлім үкі туралы жан-жақты мәлімет беруге және оның табиғаттағы, сондай-ақ мәдениеттегі рөлін айқындауға арналған.

Үкі туралы (табиғи ерекшелігі)

Негізінен орманды, далалы, шөлейт және таулы өңірлерде мекендейді.
Жемін көбіне түнде аулайды; қанатын дыбыссыз қағады.
Жұбын өмір бойы сақтайды.
Дене мөлшеріне қарай 2–12 жұмыртқа басады.
Қоян, тышқан секілді кемірушілерді аулап, пайда келтіреді.

Қорғау мәселесі

Үкінің саны бірқатар өңірде сирек. Оған әсер ететін негізгі себептер:

Электр желілерімен соқтығысу және уланған жемнен қырылу.
Ұядағы балапандарды алып кету, қауырсынын әшекей мен бойтұмарға пайдалану.

Ұсыныс: қауырсынға сұранысты азайту үшін қолдан өсіру (этика мен заң талаптарын сақтай отырып) және ағартушылық жұмысты күшейту маңызды.

Миф пен символика

Үкі көптеген мәдениеттерде ерекше мәнге ие: ежелгі Грекияда ол Афина құдайының атрибуты ретінде даналықтың нышаны саналған. Кей халықтарда түн, жұмбақ әлем, тіпті ажалмен байланысты түсініктер де кездеседі.

Қазақ ұғымында үкінің қауырсыны бәле-жаладан сақтайды деген сенім бар. Сол себепті сәбидің бесігіне, қыз-келіншектің сәукелесіне, ақын-әншілердің домбырасына үкі тағу дәстүрі қалыптасқан.

Үкі қауырсыны: ұлттық әшекей мәдениеті

Үкінің жүні қазақтың көне салтында әсемдік белгісі ретінде бағаланған. Үкіні ұлпа үкі (балақ жүні) және қара қасқа үкі (бауыр жүні) деп екіге бөліп атаған: қара қасқасын көбіне ерлер, ұлпасын қыз-келіншектердің сәукелесі, тақиясы, бөркі сияқты бас киімдеріне қадаған.

Дәстүрді дәріптеу — табиғатты қорғаумен қатар жүруі тиіс: тірі табиғатқа зиян келтірмей, мәдени құндылықтарды жаңғыртудың жолдары әрдайым ескерілуі қажет.

Шағын поэтикалық жолдар

Үкі едім түнде ұшып қалықтаған,
Зиянкесті құртуға жалықпаған.
Үкімді үлпілдеген киелі деп,
Бұрыннан-ақ адамдар тағып алған.

III бөлім. Ырым-тыйымдар, мақал-мәтелдер, болжамдар және жұмбақтар

Халық даналығы құстарға қатысты тыйым сөздерден бастап, мақал-мәтел, ауа райын болжау және жұмбақтарға дейін кең тараған.

Тыйым сөздер

Құстың ұясын бұзба, жұмыртқасын жарма.
Жұмыртқасы мен балапаны бар ұяны бұзба.
Аққуды атпа.

Мақал-мәтелдер

Бұлбұл үнді, жылан тілді.
Құсқа аяз қатер емес, аштық қатер.
Қыста құсқа жақсылық жасасаң, жазда жақсылығыңды өтеп береді.
Құстар көп болса, зиянкес жәндіктер аз болады.
Шабан бүйрек бұрын ұшар.
Сасқан үйрек артымен сүңгір.
Бөдененің үйі жоқ, қайда барса батпылдақ.
Қара құс басып жейді, сұңқар шашып жейді.
Ақ сұңқардың баласы алдына қоймай ас жемес.

Болжамдар (ауа райы және ырым)

Бесіктің бас жағына пышақ, қайрақ, қамшы қою немесе үкінің тұяғын тағу жамандықтан сақтайды деп жорыған.
Құс жүнін үрпитсе, жаңбыр жауып, ауа райы өзгереді.
Сары шымшық ысқырса, күздің келгені.
Шымшық ұя салса, қыс қатты болады.
Қарғалар топтаса қарқылдаса, аяз болады.
Қарғалар ұшып жүріп қарқылдаса, қар жауады.
Қарға қанатының астына тұмсығын тықса, суық болады.
Қаз немесе тауық бір аяғымен тұрса, аяз болады.

Жұмбақтар

1) Қызығып әр адам, ұстап ап даладан.
Жүнімді жұлып ап, бесікке қадаған.
Жауабы: Үкі

2) Бір құс бар, үлпілдеген жүні жұмсақ,
Тұяғы бейне болат, алмас пышақ.
Тұмсығы имек, күндіз көрмейді көзі,
Шарықтап көкті кезіп, түнде ұшар.
Жауабы: Үкі

3) Шұнтиып қос құлағы,
Түнде көрер қырағы.
Жауабы: Үкі

4) Күндіз сөнген шырағы,
Түнде көрер қырағы.
Тікірейіп айдары,
Егін жауын қырады.
Жауабы: Үкі

Сахналық және шығармашылық бөлімдер (ұсыныс форматында)

«Құстар биі» — сахналық би нөмірі.
«Құстар әні» — вокалдық орындау.
Әдеби қойылым: «Сатқын жапалақ» ертегісінен үзінді (кейіпкерлер: Үкі, Жапалақ, Байғыз).

Қорытынды. Киелі құсты қорғау — ортақ міндет

Үкі — табиғаттағы тепе-теңдікке үлес қосатын, әрі ұлттық дүниетанымда киелі саналатын құс. Оны қорғау — тек бір түрді сақтау емес, табиғатқа деген мәдени жауапкершілікті күшейту. Қорытынды бөлімді сынып жетекшісі жүргізеді.

Қорытынды музыкалық нөмір

Хор: Н. Тілендиев — «Құстар қайтып барады»