Сабақтың тақырыбы. Жаңа сабақ
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Сабақтың тақырыбы
- Химиялық талшықтар
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Сабақтың әдістері
- Сұрақ-жауап, түсіндірмелі әдіс
- Көрнекіліктер
- Матадан жасалған альбом, мата, жіп-ине, қайшы
- Пәнаралық байланыс
- Биология
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларға химиялық талшықтар туралы қысқаша мәлімет беру және экономикадағы үкіметтің рөлі жөнінде түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Оқу-танымдық қызметті тиімді ұйымдастыру және оны ұтымды пайдалануға дағдыландыру.
Тәрбиелік
Жолдастарына көмек көрсетуге, жұмысты ұқыпты әрі таза орындауға тәрбиелеу.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
- Назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Үстел басында отыру мәдениеті қандай?
- Өзін дұрыс ұстау ережелері қандай?
- Экономиканың экологиялық проблемалары қандай?
- Экология дегеніміз не?
- Ластану дегеніміз не?
III. Жаңа сабақ
Сендер киімнің матадан тігілетінін білесіңдер. Матаны тоқыма станогында тоқиды, ал тоқыма маталар талшықтан өндіріледі. Барлық текстиль талшықтары табиғи және химиялық болып екіге бөлінеді.
Негізгі жіктеу
Табиғи талшықтар
Өсімдік тектес (зығыр, мақта, кенеп), жануар тектес (жүн, жібек), минералды (асбест).
Химиялық талшықтар
Жасанды және синтетикалық жолмен алынатын талшықтар тобы.
Табиғи талшықтардың негізі әртүрлі болады. Өсімдік тектес талшықтарды өсімдіктің әр бөлшегінен алады: мақта — тұқым жабындысынан, ал зығыр, кенеп, рами — сабақ талшықтарынан өндіріледі. Жануар тектес табиғи талшықтарға жүн және табиғи жібек жатады.
Химиялық талшықтардың пайда болу себептері
Демографиялық өсім
Жер шарындағы халық санының өсуі табиғи ресурстарға түсетін жүктемені арттырды.
Құнарлы жердің азаюы
Табиғи талшық беретін дақылдарды өсіруге жарамды аумақтардың қысқаруы өндірісті әртараптандыруды талап етті.
Технология және сұраныс
Жаңа технологиялардың дамуы және табиғи маталарда кездесе бермейтін тұтынушылық қасиеттерге сұраныс күшейді.
Тарихи шолу
- 1665 — Роберт Гук жібек тәрізді матаны жасанды жолмен алу идеясын ұсынды.
- 1853 — ағылшын Аудемарс нитроцеллюлоза ерітіндісінен жіңішке жіп иіруді ұсынды.
- 1891 — француз инженері И. де Шардонне жіптерді алғаш рет өндірістік масштабта шығара бастады.
Өндіріс кезеңдері және шикізат көздері
Өндірудің ортақ схемасы
- Шикізатты алу және алдын ала өңдеу.
- Иірілетін ерітінді немесе балқыма дайындау.
- Жіптерді қалыптастыру.
- Өңдеу.
Жасанды талшықтардың шикізаты
Жасанды талшықтарға арналған шикізатты целлюлоза өндіретін кәсіпорындар береді. Мұндай талшықтардың құрамы бастапқы шикізаттың (көбіне целлюлоза) табиғатына сәйкес келеді.
Синтетикалық талшықтардың шикізаты
Синтетикалық талшықтар табиғи газды, көмірді және мұнай қалдықтарын қайта өңдеу барысында жүретін химиялық реакциялар нәтижесінде алынады.
Жасанды талшықтар және олардың қасиеттері
Жасанды талшықтардың негізгі түрлері
Жасанды талшықтарға вискозды, ацетатты, үш ацетатты, полинозды және ақуызды талшықтар жатады.
Вискозды талшық
Вискозды талшық — ең арзан әрі кең таралған түрлердің бірі. Ол алғаш 1892 жылы алынды. Вискозаға арналған шикізат — шырша, қарағай, арша сияқты ағаштардан алынатын табиғи целлюлоза. Целлюлозаны химиялық өңдеу арқылы жіп иіруге арналған ерітінді — вискоза алынады, содан кейін талшық сулық ортада қалыптастырылады.
Артықшылықтары
- Түске тұрақты.
- Жұмсақ.
- Созылғыш.
- Гигроскопиялығы жоғары.
Кемшілігі
Ылғал әсер еткенде талшық ісініп, беріктігі 50%-ға дейін төмендеуі мүмкін. Сондықтан вискозаның беріктігін, қажауға төзімділігін және су тигендегі беріктік жоғалуын азайтуды көздейтін жетілдіру жұмыстары маңызды.
Митилон және арнайы қасиеттері бар вискозалар
Митилон атты вискозды талшық микроорганизмдердің әсеріне, тозуға және түстің өзгеруіне жоғары төзімділігімен ерекшеленеді. Қолмен ұстағанда және сыртқы түрі бойынша ол жүн талшығына ұқсайды. Сол себепті митилонды кілем тоқуда жүн жіптерінің орнына қолдануға болады.
Арнайы қасиеттер
Химиялық өңдеу арқылы әртүрлі спецификалық қасиеттері бар вискозалық талшықтар алынуы мүмкін: өртке төзімді, бактерицидті, қышқылға төзімді, май мен суға төзімді және басқа да түрлері.