Қазақша рефераттар

Киіз үйдің тарихы

Сабақтың мақсаты

Бүгінгі сабақта киіз үйдің ішкі және сыртқы жабдықтары туралы білімімізді жүйелеп, жинақтаймыз. Киіз үйдің қазақ халқының өміріндегі орнын қарастырамыз. Тақырыпты терең түсіну үшін Шоқан Уәлихановтың «Киіз үй» әңгімесіне тоқталамыз. Сонымен қатар етістіктің шақтарын қайталап, бекітеміз.

Сабақтың түрі

Ауызша журнал түріндегі сабақ.

Сабақтың басталуы

Сабақ диалогпен басталады: шетелден қонақтар киіз үйге келеді. Олар киіз үй туралы сұрақтар қояды, ал үй иесі қонақтарды ас піскенше «сабаққа қатысып, барлық сұрақтарыңа толық жауап аласыңдар» деп шақырады.

Ауызша журналдың беттері

Сабақ құрылымы «журнал беттері» арқылы ұйымдастырылады. Әр бетте киіз үй туралы маңызды қырлар қарастырылады: мәні, тарихы, әдеби мұрасы, тілдік тапсырмалар және қорытынды талқылау.

1-бет: Киіз үй — халықтың ежелгі баспанасы

Киіз үй — қазақ халқының ежелгі баспанасы әрі өнер туындысы. Көшпенділер үшін ол табиғаттай сұлу, кеңістікпен үйлескен шағын әлем. Бұл бөлімде киіз үйдің мәні мен көркемдігі туралы Динара баяндама жасайды.

2-бет: Киіз үйдің тарихы

Қазақ халқының тарихы бай болғандықтан, киіз үй де тарихи мәнге ие: ол ғасырлар бойы халықпен бірге жасап келеді. Бұл бөлімде киіз үй тарихы туралы зерттеу жұмысының қорытындысын Илона ұсынады.

3-бет: Шоқан Уәлиханов және «Киіз үй» әңгімесі

Шоқан Уәлиханов — ұлы ғалым, кемеңгер ойшыл, ер жүрек саяхатшы. Бұл бетте Виталий Шоқанның тұлғасы мен зерттеулері туралы әңгімелей отырып, «Киіз үй» тақырыбына кіріспе жасайды.

4-бет: Мәтінмен жұмыс және грамматика

1) «Киіз үй» әңгімесінен үзіндіні Алена мәнерлеп оқиды.

2) Үзінді бойынша бекіту жұмысы жүргізіледі: түсінуді тексеру және сөздікпен жұмыс.

Сөздік жұмысы

  • Бейімделген
  • Ауқатты
  • Сәулетті
  • Киіз
  • Шаңырақ
  • Кереге

3) Мәтінге сұрақтар қойылып, мазмұны талданады.

4) Етістіктің шақтары

1-қатарға (жазбаша жұмыс)

  • Киіз үйдің ағаш қаңқасының үстіне киіздерді жабады.
  • Ауқатты қазақтардың үйінің ішін жібек маталармен безендіреді.
  • Киіз үйдің сол жақ босағасында аңшылыққа қажет саймандар ілініп тұр.

Тапсырма: етістіктерді тауып, шақтарын анықтау.

2-қатарға

  • Қос киіз үй бір аттың үстіне сыйып кетеді.
  • Төрде абдыралардың үстіне үш-төрт қатар көрпе-төсек жиналып тұр.
  • Туырлық пен керегенің арасында әртүрлі әдемі жіппен тоқылған ши ұстайды.

Талқылау сұрақтары

  • Нақ осы шақтың күрделі түрінде қандай жұрнақтар қолданылады?
  • Келер шақтың қандай жұрнақтары бар?
  • Өткен шақтың қандай жұрнақтары бар?

5-бет: Құрастыру, жабу және түрлері

1) Киіз үйдің құрастырылуы туралы Анастасия түсіндіреді.

2) Киізді жабу тәсілдері туралы да Анастасия баяндама жасайды.

3) Киіз үйдің түрлері: түсіне, қолдану ыңғайына және ата-тегіне байланысты жіктелуі. Бұл бөлімді Евгений таныстырады.

6-бет: Мақал-мәтелдер және тест

«Сөздің көркі — мақал» деген аталы сөз бар. Адам өз ойын мақалдың көмегімен ұтымды әрі әсерлі жеткізеді. Көп мақал білетін адамның сөзі көркем де мәнерлі болады. Бұл бөлімде киіз үй тақырыбына байланысты мақал-мәтелдерді қаншалықты білетініміз тексеріледі.

2) Тақырып бойынша тест жұмысы орындалады.

7-бет: Қорытынды және кері байланыс

Сабақ соңында қонақтардың қойған сұрақтарына жауап алған-алмағанын бірге тексереміз және негізгі ойларды қорытындылаймыз.

Қорытынды сұрақтар

  1. Қазақ халқының ежелгі баспанасы қалай аталады?
  2. Қазақтар неге «киелі қара шаңырақ» деп айтады?
  3. Киіз үй неге дөңгелек деп ойлайсыз?
  4. Киіз үйдің ағаш қаңқасы неше бөліктен тұрады?
  5. Киіз үйдің қандай түрлері болады?
  6. Киіз үйдің есігі әдетте қай жаққа қарайды?
  7. Киіз үйдің шаңырағы қандай қызмет атқарады?

Бүгінгі күндегі қолданылуы

Қазіргі кезде киіз үйді кеңінен қолданылады деу қиын. Ол көбіне ауыл шаруашылығында (әсіресе Оңтүстік Қазақстан өңірінде), ұлттық мейрамдарда, той-думандарда, шетелден қонақ келгенде және қазақ халқының салт-дәстүрін таныстыру мақсатында қолданылады. Бүгінде киіз үй ұлттық ерекшелікті айқындайтын нышан ретінде көбірек көрінеді.

Киіз үйдің рәміздік мағынасы

Киіз үйдің рәміздік мағынасы туралы Олег баяндама жасайды. Шаңырақ — бірлік пен ынтымақтастықтың белгісі; ол үш жүздің тұтастығын және Отанымыздың бірлігін білдіреді. Бүгінде көпұлтты Қазақстан халқы бір шаңырақтың астында, ашық аспан астында тату-тәтті өмір сүріп келеді.

Баймағамбет сұлтан Шернияз ақынға: «Сен ақын болсаң, осы киіз үй туралы өлең шығарып көрші», — деген екен. Сабақты Шернияз ақынның киіз үй туралы өлеңімен аяқтаймыз.