Ирек стратегиясы
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Бекарыстан би ауылы, №24 орта мектеп
Бастауыш сынып мұғалімі: Ысқақ Шамсия
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы арқылы жеке тұлғаны әлеуметтендіру және зерттеу
Қазіргі мектептің оқыту үдерісінде білім берудің тенденциялары мен даму бағыттарын қамтамасыз ететін 50-ден аса педагогикалық технология қолданыс табуда. Солардың ішінде сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының орны ерекше.
Бұл технологияны жүйелеп, кеңінен танытқан америкалық педагогтар: Дж. Стил, К. Мередит, Ч. Темпл, С. Уолтер. Олардың пайымдауынша, оқу міндетті түрде белсенді болуы керек. Белсенділік оқушының әр нәрседен мән табуға ұмтылысы және білуге құмарлығы болғанда ғана қалыптасады.
Өткен ғасырдың 90-жылдарында әлемнің философтары, психологтары және педагогтары озық тәжірибелерге сүйеніп, оқыту технологияларын дамытты. Біздің еліміз үшін бұл бағыт салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, кейбір ұстаздардың іс-тәжірибесінде нәтижелі қолданылып келеді. Осыған байланысты сын тұрғысынан ойлау технологиясын егжей-тегжейлі қарастырып, оны бастауыш сынып пәндерін оқытудағы мүмкіндіктерімен байланыстыра көрсету мақсат етілді.
Негізгі ұғым
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту — кез келген жаңа идеяны сол күйінде қабылдау немесе оған түбегейлі сенім арту емес. Бұл — идеяның негізгі себептерін, жүзеге асыру жолдарын және нәтижесін түсіну; оны өз ортаңа, өз мүмкіндігіңе, өз қажеттілігіңе сай кіріктіру; талдау жасап, ой елегінен өткізу. Яғни мәселені сыни тұрғыдан қарап, оны өз мақсатыңа тиімді пайдалана білу.
Зерттеудің мақсаты мен нысаны
Мақсаты
Бастауыш сынып оқушыларын кез келген мазмұнға сын тұрғысынан қарауға сабақта және сабақтан тыс уақытта жүйелі түрде үйрету.
Нысаны
Сабақ өту барысында жеке, жұптық, топтық, ұжымдық жұмыстарды ұйымдастыру арқылы жеке тұлғаның әлеуметтенуі мен даму бағытын зерттеу.
Зерттеу барысында байқалған тұжырым
Оқушыларға технологияны меңгертумен қатар, педагогикалық әдіс-тәсілдерді іріктеу және оқушы бойындағы тұлғалық қасиеттерді дамыту — сын тұрғысынан ойлау технологиясын тиімді қолданудың негізгі шарты екені айқындалды.
Сын тұрғысынан ойлауды меңгеруге қажет тұлғалық қасиеттер
- Жоспарлауға дайын болуы
- Бейімделгіштігі (басқалардың идеяларын қабылдай алуы)
- Қайсарлығы (қиын тапсырмаларды кейінге қалдырмауы)
- Жете түсінуі (өзінің және өзгенің пікірін қадағалауы)
- Ымыралы келісімді іздеуі
- Коммуникативтілігі
Сын тұрғысынан ойлауды дамытуға қажетті шарттар
- Тәжірибе жинауға уақыт және мүмкіндік беру
- Оқушылардың ойлауына жағдай туғызу
- Әртүрлі идеялар мен пікірлердің тууына мүмкіндік жасау
- Оқыту үдерісінде оқушының белсенділігін қолдау
- Әрбір оқушы сын тұрғысынан ойлауға қабілетті екенін ескеру
- Оқушыны өз пікірін айтуға жетелеу және пікірін бағалау
Сабақ құрылымы: 3 кезең
1) Қызығушылықты ояту
Мақсаты: оқушының бұрынғы білімін өзектендіру, тақырыпқа танымдық қызығушылық ояту, белсенділікке ынталандыру.
Оқушының іс-әрекеті
- Білетінін еске түсіреді, ақпаратты жүйелейді.
- Жауап алуға қажетті сұрақтар қояды.
- Өз оқу мақсатын тұжырымдайды.
Әдістер мен тәсілдер
Әңгіме, кластер, «дұрыс/дұрыс емес» тұжырымдарын талқылау және т.б. Ақпарат тыңдалады, жазылады, талқыланады; жұмыс жеке, жұп және топ форматында жүреді.
2) Мағынаны ашу
Мақсаты: жаңа ақпаратпен танысу және оны бұрынғы біліммен байланыстыру.
Оқушының іс-әрекеті
- Мұғалім ұсынған белсенді оқу әдістерімен мәтінді тыңдайды, оқиды.
- Мәтін шетіне белгілер қояды, жазып алады.
- Түсіну деңгейін қадағалап, мақсатқа жету үшін белсенді әрекет етеді.
Белсенді оқу әдістері
Инсерт, екі жақты күнделік, қосымша журнал, алдыңғы кезеңде қойылған сұрақтарға жауап іздеу және т.б. Тақырыпқа сай кино/бейне көру, дәріс, әңгіме, тыңдау, тәжірибе-эксперимент, мультимедиа қолданылуы мүмкін. Жұмыс көбіне дара және жұп түрінде жүреді.
3) Ой толғаныс
Мақсаты: жаңа және бұрынғы түсініктердің байланысын ашу, материалды талдау, қорытындылау және келесі қадамды анықтау.
Негізгі әрекеттер
- Бұрын білгенін және сабақта үйренгенін салыстырады.
- Тақырыпты талдап, қажеттісін іріктейді.
- Жауаптардың мағыналылығын бағалап, білімді өмірмен байланыстырады.
- Қорытынды шығарып, жаңа идеялар ұсынады.
Қолданылатын тәсілдер
Кластер құру, кестелер толтыру, түйін сөздерге қайта оралу, «дұрыс/дұрыс емес» тұжырымдарын қайта қарау, рефлексивті сұрақтар, пікір алмасу, шығармашылық жұмыстар (синквейн, эссе) және т.б. Жұмыс көбіне топпен орындалады.
Оқыту стратегиялары мен тәсілдері
Кластер (топтастыру)
Бұл тәсілді америкалық Гудлат ұсынған. Мәні — оқу материалын график түрінде жүйелеу: мәтіндегі маңызды бөліктерді бөліп алып, белгілі тәртіппен «шоқ» тәрізді орналастыру. Көбіне қызығушылықты ояту және ой толғаныс кезеңдерінде тиімді.
Инсерт (түртіп алу) жүйесі
Мәтінді оқи отырып, шетіне белгі қойылады немесе кесте толтырылады: V — білемін, + — мен үшін жаңа, — — басқаша ойлаймын, ? — түсінбедім, тереңірек білгім келеді. Одан кейін жұппен немесе топпен пікір алмасады. Түсініксіз ұғымдар мұғалімнің түсіндіруімен немесе қосымша дереккөз арқылы нақтыланады. Бұл тәсіл оқулықтан жай ғана оқып келу тапсырмасына қарағанда нәтижелі.
Венн диаграммасы
Екі нысанды салыстырып, олардың ұқсастықтары мен ерекшеліктерін айқындауға арналған тәсіл.
Синквейн
Бес жолдан тұратын шағын өлең құрылымы. Көбіне ой толғаныс кезеңінде қолданылады.
- 1) Тақырыпты бір сөзбен жазу (зат есім).
- 2) Тақырыпты екі сөзбен сипаттау (екі сын есім).
- 3) Үш сөзбен іс-әрекетті көрсету (етістік).
- 4) Төрт сөзден тұратын сөйлем немесе сөз тіркесі.
- 5) Тақырып мәнін ашатын бір сөз (синоним/метафора).
Эссе
Ой толғаныс кезеңінде тиімді: оқушы тақырыптың ішкі мәнін терең түсініп, өз пікірін жүйелі жеткізеді, негізгі ойды анықтайды және материалды өмірмен байланыстырады.
Кубизм
Кубиктің 6 қырына 6 түрлі тапсырма жазылады. Мұғалім кубикті тастайды, қай қыры түссе — сол тапсырмаға оқушы жауап береді. Бұл тәсіл ойлауды жан-жақты қырынан дамытуға ықпал етеді.
«Білемін — Үйрендім — Білгім келеді» (K-W-L)
1984 жылы Чикаго университетінің профессоры Донна Огл ұсынған. Мақсаты — таным үдерісіндегі рефлексияны дамыту. Уақытты үнемдеп, барлық оқушының пікірін тыңдауға мүмкіндік береді; кесте толтыру барысында ұсыныстар мен жаңа ойларды қосуға болады.
Білемін
Бастапқы білім, болжам, алдын ала түсінік.
Үйрендім
Сабақ соңындағы жаңа білім мен қорытынды.
Білгім келеді
Зерттеуді жалғастыруға сұрақтар мен қызығушылық.
Концептуалдық дөңгелек
Кластерге ұқсас, бірақ барлық тармақ бір негізгі ұғымнан тарайды. Оқушылардың назарын тақырыпқа аударуға және сабақ жоспарын құруға көмектеседі.
Мысалы, 2-сыныпта дүниетану пәніндегі «Бұлар қайдан шығады?» тақырыбында «мал шаруашылығы» ұғымын осы тәсілмен ашуға болады.
Ирек стратегиясы
Танымдық белсенділікті арттыру үшін мәтін мағынасына қарай бөліктерге бөлініп, топтарға таратылады. Әр топ өз үзіндісін сыныпқа түсіндіреді. Нәтижесінде әр оқушы тақырыпты толық қамтуға ұмтылады.
«Бұлар қайдан шығады?» тақырыбын бөліктерге бөліп, интерактивті тақта арқылы жайлаудың суретін көрсетіп, мәтін құрастыруға бағыт беру — тиімді тәсілдердің бірі.
Болжам стратегиясы
Оқиға мазмұны арқылы оқушыны қиялдату, сыни көзқарасын дамыту және проблемалық жағдай туғызу мақсатында қолданылады. Топтарға еркін ойлауға мүмкіндік берілгенде, қиялы ұшқыр оқушының даралануы байқалады.
Үлгі тапсырмалар
- «Ботакөз» тобы: Бір сабақ жіпті тастамай, қалай пайдаға асыруға болады?
- «Жұлдыз» тобы: Киімді жіпсіз, инесіз қалай пайдалануға болады?
- «Мерген» тобы: Кілтті құлып ашудан басқа не үшін қолдануға болады?
Пікір алысу стратегиясы
Оқушылар белгілі бір мәселе бойынша пікірталас жүргізіп, пайдалы және пайдасыз жақтарын саралайды. Тақырыпты әлеуметтік өмірмен байланыстырып, өз көзқарасын дамытуға және өзгені құрметтеуге үйретеді.
Әңгіме стратегиясы
Өзіне-өзі есеп беру, көзқарасты дамыту, білімін анықтау және бағалау дағдыларын қалыптастыруға бағытталады.
Сонымен қатар оқытуда өзге де тәсілдер қолданылады: «Жұқа және қалың сұрақтар», кроссворд және т.б. Жақсы нәтижеге жету үшін стратегияларды оқыту үдерісінің әр кезеңінде, сабақ мазмұнына сәйкес үйлестіріп қолданған жөн.
Қорытынды: технологияны қолданудың маңыздылығы
- Мотивация артады.
- Дербес іс-әрекет күшейеді.
- Ойлау белсенділігі артады.
- Оқушылардың білімі мен біліктілігі жан-жақты дамиды.
- Логикалық ойлау жүйеленеді.
Сын тұрғысынан ойлау технологиясын жүйелі қолдану нәтижесінде оқушының қабілеттері жанданып, оқу әрекетіне жаңа көзқарас қалыптасады. Бұл үдеріс жеке тұлғаның әлеуметтенуіне, өз ойын дәлелдеуге және өмірлік мәселелерге саналы шешім қабылдауға бағытталған құзыреттердің дамуына мүмкіндік береді.