Қазақша рефераттар

Абай ауылы

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Тақырып

Абайды тану — мұрат, Абай шыққан биікке талпыну — парыз.

Сабақтың форматы

  • Түрі: Оқушылардың ғылыми қоғамындағы ғылыми кеңес отырысы (жобаларды қорғау)
  • Типі: теориялық қорытындылау жұмысы (байқау)
  • Әдіс-тәсілдері: дамыта оқыту, проблемалық оқыту, ұжымдық оқыту; «миға шабуыл», жоба қорғау, болжам-пікір

Мақсаты

Білімдік: «Абай жолы» роман-эпопеясындағы образдар галереясын, эпопеяның алтын діңгегі — Абай тұлғасымен бірлікте қарастыру қағидатын түсіндіру.

Танымдық: эпопея бойындағы Абай дәстүрі мен «ұлылар үндестігі» ұғымдарын қалыптастырып, оқушыларды ғылыми ізденіске жұмылдыру.

Дамытушылық: білімді жинақтау, қайталау, зерттеу арқылы анализ, синтез, шығармашылық деңгейге көтеру; проблеманы шешу және ғылыми негізде дәлелдеу дағдысын дамыту.

Тәрбиелік: адамзат әдебиеті, мәдениеті, өнері мен рухани байлықты құрметтеуге баулу; әсемдік пен сұлулықты қабылдай білуге тәрбиелеу.

Азаматтық бағыт: ұлттық құндылыққа адалдықты, ұлтжандылық қасиеттерді қалыптастыру.

Құрал-жабдық

Интерактивті тақта, слайдтар, презентациялар, ғылыми жобалар, бейнефильмдер және т.б.

Пәнаралық байланыс

Тарих, ән-күй, қазақ тілі.

Негізгі идея

Абайды терең танып, оның биігіне ұмтылу — білім мен руханиятты қатар ұстаған жауапкершілік.

Сабақ барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

Сабақтың мақсаты, кезеңдері және жұмыс шарттары таныстырылады.

Мұғалім сөзі

Абай — атаның баласы емес, халық баласы. Ол — адамзаттық деңгейдегі Абай. Қазақ жазба әдебиетінің негізін салған ұлы тұлға ретінде Абай бізбен мәңгі бірге, өйткені оның шығармалары ұлттық өнердің жаңа бағытын қалыптастырды.

ХХІ ғасырдағы қазақ әдебиеті де Абай дәстүрін жалғастыра отырып өсіп, жетілді. Абай — ұлтымыздың туы, рухани тірегі.

Абай адам өмірін мағыналы етуді, ақыл мен еңбекке сүйеніп өмір сүруді, жамандықтан бойды аулақ ұстауды, адамгершілікті сақтауды жастарға өсиет етті. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Біздің міндетіміз — бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу» деген пікірі де жастарға Абайша білім алып, Абайша өмір сүрудің мәнін аңғартады.

Осы күнге дейін сендер Абайды ақын ретінде танып келдіңдер. Ал М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясын оқи отырып, оның тарихи тұлға екенін тереңірек ұқтыңдар. Н.Ә. Назарбаев: «Абайды тани алмаған қазақ дүниені де танып жарытпайды» деген. Абайды оқып, таныған сайын жаңа қырларын ашасыңдар. Дегенмен Абайдың шешілмеген сырлары әлі де көп: ол — біз үшін мәңгілік жұмбақ құбылыс. Ал сол ашылмаған сырларды тану — мұрат, Абай шыққан биікке талпыну — парыз.

Топқа бөлу

1. Абай ауылы

2. Мұхтар ауылы

3. Шәкәрім ауылы

4. Құнанбай ауылы

I кезең: Ғылыми кеңес отырысы (жоба қорғау) — 40 минут

Дәйексөз

«Мен жас кезімде Қазақстанның даласында тұрдым да, сол кездегі көшпенді қазақтарды көп көрдім. Алайда тек М.Әуезов қана өзінің Абайымен менің қазақ халқы туралы білімімді толықтырды. Мен енді ғана хош иісті самалы ескен даланың жұпар ауасын жұтып, қазақ боп кеткен тәріздімін», — К. Федрин.

І жоба

«Мәңгілік жұмбақ құбылыс»

ІІ жоба

«Абайдың педагогикалық мұрасы»

ІІІ жоба

«Абайдың ақындық мектебі»

IV жоба

«Құнанбайды кім деп білеміз?»

II кезең: «Шытырманда» тарауына сатылай кешенді талдау — 5 минут

1) Автор

Мұхтар Әуезов — ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің заңғар биігі, академик-ғалым, ұлы драматург, көрнекті аудармашы, атақты ұстаз-тәлімгер, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтардың иегері, классик жазушы.

2) Тақырып

  • Абайдың кітап оқуға құмарлығы, көп білуге талпынысы.
  • Әке тапсырмасымен ел басқару, дау шешу істеріне араласуы.
  • Алғаш тұтанған махаббат оты, ғашықтық сезім.

3) Әдеби жанр

Эпос — өмір шындығын кең қамтып, адам мінезін терең ашатын күрделі жанр.

4) Эпикалық түрі

Роман — тарихи дәуірді кең тыныспен баяндайтын, көлемі үлкен, сюжеті мен композициясы күрделі эпикалық шығарма.

5) Негізгі идея

«Шытырманда» тарауы Абайдың Шығыс поэзиясына ынтызарлығын, ел ішіндегі тарихи-аңыз әңгімелерді құмарта тыңдауын, әке тапсырмасын ұқыптылықпен орындауын және рухани тұрғыдан кемелдене түсуін танытады. Сондай-ақ Тоғжанға деген алғашқы табиғи сезімнің шынайылығын, сұлулықтың жас жүрекке салған шоғын Абайша сезіндіреді.

6) Композициялық құрылым

Тарау шартты түрде үш бөлімге бөлінеді:

І бөлім

Шығыс хикая-дастандары; әже мен немеренің әңгіме өнері; әке тапсырмасы; жұмбақ сезім.

ІІ бөлім

Күңкенің үйіндегі жиын; Байдалы мен Құнанбай арасындағы салқын қатынас; Абайдың кісілік келбеті.

ІІІ бөлім

Баталы іс; ән қанатындағы сәттер; ананың ұзақ әңгімесі; Бөжей асы мен жер дауы; екі түн, бір күнге созылған тынығу.

6.1) Сюжеттің басталуы

  • І бөлім: Абайдың Шығыс дастандарына құмарлығынан басталады.
  • ІІ бөлім: Күңкенің үйіндегі үлкен жиынға тап болуынан басталады.
  • ІІІ бөлім: Абайдың Қарқаралыда ешкім естімеген жаңа әндерді орындауынан басталады.

6.2) Сюжеттік байланыс

  • І бөлім: Құлыншаққа қатысты әке тапсырмасын орындауы.
  • ІІ бөлім: әкесінен, әжесі мен шешесінен рұқсат сұрауы.
  • ІІІ бөлім: ананың ел ішіндегі күрделі әңгімелерін естіп, ұзақ ойға батуы.

6.3) Шиеленіс

  • І бөлім: Құнанбай әмірімен Қарабас екеуі Сүйіндік ауылына жер дауына байланысты аттанады.
  • ІІ бөлім: Қарабаспен бірге Байдалы қыстауына барады.
  • ІІІ бөлім: бітпес дауды салмақты, салиқалы түрде шешеді.

6.4) Шарықтау шегі

Абайдың Сүйіндіктің қызы Тоғжанға ғашық болуы. Тоғжанның келісті келбеті, шашбауы мен шолпысы, сырғасының сыңғыры ақын жүрегіне шоқ салады.

6.5) Шешім

Шығармадағы қарама-қарсы тартыстардың аяқталуы, күрестерден туған нақты нәтижелер арқылы өмір шындығына берілген көркемдік «үкім» айқындалады: қатысушылардың соңғы хал-күйі, соңғы сахна көрініс табады.

7) Кейіпкерлер жүйесі

Жағымды кейіпкерлер

Абай, Зере, Ұлжан, Ербол, Мырзахан, Базаралы, Қарабас.

Жағымсыз кейіпкерлер

Байдалы, Қаратай, Байсал, Құлыншақ, Сүйіндік, Бөжей, Ырғызбай.

8) Әдеби-теориялық ұғымдар

8.1) Троп (құбылту)

Сөзді тура мағынада емес, ауыспалы мағынада қолдану арқылы ойды бейнелі жеткізу.

  • Метафора: «Мырза — Құнанбай», «Шешен — Құнанбай», «Жақсы — Құнанбай», «Көктемнің нұры — Тоғжан».
  • Теңеу: Байдалы ашуын «қайнауы жеткен құрттай» күймен салыстыру.
  • Эпитет: «аппақ үлкен үй», «жеңіл салқындық», «аппақ жүзі», «қырлы мұрын», «қара көз», «жіп-жіңішке қас» және т.б.
  • Синекдоха: «Қымыз әкел, ас-су тигіз мыналарға!» (Абай мен Қарабасты меңзеу).
  • Дисфемизм: дөрекілеу атаулар арқылы мінездеу (мысалы, «қырт», «дарақы», «ұр да жық» және т.б.).

8.2) Фигура (айшықтау)

Сөз тіркестерін қалыпты синтаксистік өрнектен өзгеше құрып, әсерлі ой тудыру.

Сұрай арнау үлгісі: «Құдай сілегір, кетші былай. Құдай сілегір. Тыныштық сен-ақ!» (Байдалы сөзі).

9) Түсіндірме сөздік

Тәпсір

Құранды аудара отырып, түсінік беру.

Отамалы

Сәуір ортасына қарай келетін табиғат құбылысы; көбіне желсіз, борансыз өтпейді (қыстың соңғы зәрі).

Бедеу (бие)

Қысыр бие, мініс малы.

Қия баспаймын

Ешқайда кетпеймін.

Өзім ада қылайын

Өзім атқарайын.

Үшеуі де жол соғады

Салт түрі, ырымын алу.

Тұл ат

Арнап семірткен ат.

10) Тәрбиелік мәні

Тарау қазақ өмірінің тарихи шындығын тануға жетелейді. Өнер-білім мен ақыл-ойдың шамшырағы Абай өнегесі арқылы әділетті, турашыл, мейірімді, табанды болуға, үлкенді сыйлауға үйретеді.

III кезең: «Абай жолы» — тарихи және көркем шындық (сахналық көрініс) — 25 минут

Абай сағынышы

Құнанбай жолы

Абайым — бір төбе

Ұлы Абай ұлағаты

IV кезең: Миға шабуыл (тест) — 10 минут

Оқушыларға тарау мазмұны мен негізгі ұғымдарды бекітуге бағытталған жедел сұрақтар ұсынылады.

V кезең: Бағалау және қорытынды — 5 минут

Жоба қорғау, талдау және пікірталас нәтижелері бойынша бағалау жүргізіліп, сабақ қорытындыланады.

Автор туралы мәлімет

Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы, М. Шаханов атындағы жалпы орта мектебі. Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі — Полатова Айнұр Мүслімбекқызы.

Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол бастапқы мәтінде берілген сілтеме/батырма ретінде түсіндіріледі.