Жеткіншек жастағы балалардың бір - біріне қысым көрсетуі
Оқушылардың мінез-құлқындағы қиындықтарды зерттеу әдістемелері
Әр оқушының жеке тұлғалық қасиеттерінде жағымды да, жағымсыз да қырлар болады. Сондықтан мінез-құлықтағы ерекшеліктерді дер кезінде байқап, дұрыс түсіндіру үшін зерттеу жұмыстары жүйелі, нақты және ұзақ мерзімді болуы қажет.
Бақылау күнделігі: дәлелге сүйенген жұмыс
Оқушы бойындағы кей қасиеттер бір күні байқалмай, келесі күні анық көрінуі мүмкін. Сол себепті әр оқушыға арналған бақылау күнделігін жүргізу тиімді. Күнделікке оқу жылы бойы әр бала туралы қысқа, нақты, деректі мәліметтер жазылады.
Оқу жылы соңында «Мен қандай оқушымын?» тақырыбында тәрбие сағатын өткізіп, оқушыны өзіне қатысты жазбалармен таныстыруға болады. Бұл кезеңде мұғалім әр оқушының мінез-құлқына талдау жасап, жақсы қасиеттерін нақты атап, жағымсыз қылықтардың зиянын түсінікті тілмен түсіндіруі маңызды.
Ынтымақтастық: сынып жетекші, ата-ана, психолог
Мінез-құлқындағы қиындықтарды анықтау үшін мектеп психологы сынып жетекшілерімен және ата-аналармен тығыз байланыста жұмыс істеуі керек. Үйлесімді әрекет ету бала туралы ақпаратты толықтырып, себеп-салдарды нақтылауға мүмкіндік береді.
Гистограмма: мұғалім бағалауына негізделген талдау
Сынып жетекшілеріне оқушы мінез-құлқындағы ерекшеліктерді мұғалімнің бағалауы бойынша анықтауға арналған гистограмма ұсынылады. Бұл әдіс жалпы сыныптағы тенденцияларды көруге және тәуекелі жоғары оқушыларды назарға алуға көмектеседі.
Жеткіншектердегі қиындықтардың жиі кездесетін себептері
Көптеген зерттеулерде мінез-құлықтағы күрделі көріністер көбіне отбасындағы тәрбие мен психологиялық ахуалға байланысты екені көрсетіледі. Негізгі факторларды бірнеше топқа бөлуге болады:
-
Әлеуметтік-экономикалық жағдай: отбасындағы қиындықтар салдарынан жеткіншектің өз қатарынан кем қалуы, өзін төмен сезінуі.
-
Рухани қолдаудың жеткіліксіздігі: ата-ананың немқұрайлығы, баланың жан дүниесін түсінбеуі, шамадан тыс қысым көрсетуі.
-
Қараусыздық: материалдық қажеттілік өтелгенімен, эмоциялық қамқорлық жеткіліксіз болып, баланың өзін қажетсіз сезінуі.
-
Шектен тыс қамқорлық: баланың әр қалауын орындау нәтижесінде қыңырлық пен тәуелді мінездің қалыптасуы.
-
Құрдастар қысымы: жеткіншек жаста бір-біріне қысым көрсету, буллинг элементтерінің пайда болуы.
Сыныпта көп оқушы болғанда бақылауды қалай жүйелеуге болады?
Жеткіншек сыныптарында бір мұғалімнің 30 немесе одан да көп оқушысы болуы мүмкін. Әрқайсысын терең зерттеу қиын болғандықтан, жұмысты жеңілдетудің тиімді жолы — белгілі тәртіппен, жүйелі бақылау жүргізіп, байқалған көріністерді қысқаша тіркеп отыру.
Мұндай бақылау күнделігі әр баланың ерекшелігін дәл анықтауға және мінездеме жасау үшін нақты мәлімет жинауға мүмкіндік береді.
Қиын мінез-құлық көріністерінің екі жиі тобы
1) Өзін-өзі ұстай алмайтын, тез қозатын
Құрбыларымен жиі дау-дамайға түсетін, эмоциясы тез өршитін оқушылар.
2) Тез ашуланатын, ренішті ұзақ сақтайтын
Көп нәрсеге көңілі толмайтын, біреуге ренжісе ұзақ ұмытпайтын, қарым-қатынасқа құлықсыз болуы мүмкін оқушылар.
Оқушылардың осы екі топтың қайсысына жақын екенін анықтау үшін оларды оқу үдерісінде, үзіліс кезінде және қоғамдық жұмыстар барысында мұқият бақылау қажет.
Бақылау жоспары (Н. Д. Левитов үлгісі): шыдамдылықтың көрінуі
Төмендегі сұрақтар оқушының мінез-құлқындағы ерекшеліктерді, әсіресе шыдамдылықтың қалай байқалатынын жүйелі түрде қадағалауға көмектеседі:
- Үзілістен кейін оқушы сыныпқа қалай кіреді және партаға қалай отырады?
- Оқушының зейіні сабаққа бағытталған ба, әлде басқа нәрсемен айналысып отыр ма?
- Одан сұрағанда немесе тақтаға шақырғанда, оқушы жинақы бола ма?
- Сәтті не сәтсіз жауаптан кейін оқушы эмоциясын қаншалықты ұстай алады?
- Сөйлеп тұрғанда өзін қалай ұстайды: асығыстық жасай ма, орынсыз көп сөйлемей ме, анайы сөз қолданбай ма?
- Ерекше жағдайларда (мысалы, терезеден қызық нәрсе көргенде немесе сыныпта бөгде адам отырғанда) шыдамдылығы қалай көрінеді?
- Шыдамдылық — оның дағдылы, табиғи күйі ме, әлде өзін ұстау үшін қосымша күш жұмсауы керек пе?
Қорытынды
Мінез-құлқындағы қиындығы бар оқушыларды анықтауда ұзақ мерзімді, жүйелі бақылау аса құнды. Бала психикасының көріністері оның мінезіне, темпераментіне және жеке даралық ерекшеліктеріне байланысты екенін ескеріп, деректерді күнделік арқылы жинақтау, гистограмма көмегімен талдау және ата-ана мен психологпен бірлескен жұмыс нақты қолдау шараларын таңдауға мүмкіндік береді.