Қазақша рефераттар

Сынақ полигоны туралы мақалалар жинақтау

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Пән
Дүниетану (4-сынып)
Тақырып
«Невада — Семей» қозғалысы
Сабақ түрі
Аралас сабақ
Көрнекіліктер
Слайд, проектор, суреттер, карта, бейнеролик
Әдістер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, әңгімелеу

Мақсаты

  • «Невада — Семей» азаматтық қозғалысының құрылу мақсаты мен жетекшілері туралы мәлімет беру, мәнін түсіндіру.
  • Оқушылардың теориялық ойлауын, сөйлеу мәдениетін, сөздік қорын және мазмұндап айту қабілетін дамыту.
  • Қоршаған ортаны таза ұстауға, табиғаттың адам әсерінен бұзылуына жол бермеуге жауапкершілікке тәрбиелеу.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Қуанамын мен де,
Қуанасың сен де.
Қуанайық, достарым,
Арайлап атқан күнге.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  • Қазақстанда қандай өнеркәсіп түрлері дамыған?
  • Қазақстанда ауыл шаруашылығы қалай дамып отыр?
  • Пайдалы қазбаларды өндіруге байланысты өнеркәсіп түрлерін ата.
  • Ел экономикасын дамытуға Қазақстан үкіметі қандай жағдайлар жасап отыр?
  • Неліктен елімізді «пайдалы қазбалар қоймасы» деп атайды?

Ой тапсырмасы

Өрнектерді есептеп, шыққан мәндерді өсу ретімен орналастыру арқылы «полигон» сөзін табу.

1)

(56 × 3) − 95 = 73

2)

(2058 ÷ 7) − 95 = 199

3)

65 + (77 × 3) = 296

4)

(98 × 2) − 75 = 121

5)

(4044 ÷ 6) − 98 = 576

6)

(2024 ÷ 8) + 170 = 423

7)

(6000 ÷ 8) − 335 = 415

Өсу реті:

73 → 121 → 199 → 296 → 415 → 423 → 576

Осы ретпен әріптерді орналастырғанда шыққан сөз: «ПОЛИГОН».

III. Жаңа сабақ: Семей ядролық полигоны және «Невада — Семей» қозғалысы

Кеңес дәуірінде Қазақстан аумағында атом бомбалары сыналды. Осы мақсатта 18 миллион гектар жер бөлініп, Семей ядролық полигоны ашылды. Алғашқы сынақтар ашық түрде жүргізіліп, адамдарға, жануарлар мен табиғатқа тікелей зиян келтірді. Кейін сынақтар жер астында жасала бастады.

Негізгі деректер

  • Сынақтардың жалпы саны: 456 ядролық және термоядролық жарылыс.
  • Ашық сынақтар: 116 (жер бетінде немесе әуеде).
  • Радиациялық ықпал аймағында азап шеккендер: шамамен 500 мың адам.

1949–1963 жылдары жер бетінде жасалған сынақтардың зардабы ерекше ауыр болды. Бұл аймақтағы дерттер туралы деректер ұзақ уақыт құпия сақталды. Нәтижесінде онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және психикалық аурулар көбейді; көптеген отбасы қайғыны бастан кешті, кемтар балалардың дүниеге келуі жиіледі. Бұл жағдай халықтың денсаулығына ғана емес, ұлттың келешегіне де зор қауіп төндірді.

1980-жылдардың соңына қарай халықтың төзімі таусылып, қоғамдық қарсылық күшейді. 1989 жылдың ақпанында Семей полигонын жабуды талап еткен «Невада — Семей» қозғалысының алғашқы митингі өтті. Қозғалысқа белгілі қоғам қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов жетекшілік етті.

1989 жылғы Қарауыл үндеуі

6 тамызда Семей облысының Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға мораторий жариялау жөніндегі ұсынысқа байланысты КСРО мен АҚШ Президенттеріне үндеу қабылданды. Үндеуде халықтың жерінің «ядролық жарылыстардан қалтырап біткені», енді үнсіз қалу мүмкін еместігі айтылды.

Қозғалыстың ықпалымен ядролық сынақтардың қаупі бұқаралық ақпарат құралдарында кең талқылана бастады. Парламенттер мен халықаралық қауымдастық назар аударды, дәрігерлер мен ғалымдар радиация зардабы туралы ашық айтуға мүмкіндік алды. Қоғамдық қысым нәтижесінде полигондағы сынақтар саны азайды, әрі алғаш рет КСРО Үкіметі ядролық сынақтарға мораторий енгізу туралы шешім қабылдады.

Қазақстан Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел аумағы ядросыз аймақ деп жарияланды. Ал 1991 жылдың 28 тамызында Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. Осылайша халықтың табандылығы тарихи нәтижеге жеткізді: ең ірі полигон жабылып, ядролық қарудан бас тарту үдерісі басталды.

Полигон жабылғаннан кейін

  • Кейін өзге елдердің полигондарында да сынақтарға мораторий жариялау үрдісі күшейді.
  • 1992 жылдың мамырында полигон базасында Курчатов қаласында Ұлттық ядролық орталық құрылды.

Алғашқы жарылыстардың радиоактивті өнімдері көптеген елді мекендерге тарады. Жақын ауыл тұрғындары әскери нысанда не болып жатқанын білмей, радиацияның жоғары дозасын қабылдады. Халыққа сынақ туралы алғашқы ескертулер тек 1953 жылдан бастап беріле бастады. Ескертулер болғанның өзінде, адамдар уақытша жасырылғаннан кейін радиациямен ластанған үйлеріне қайта оралатын.

Жарылыс толқыны көптеген үйлердің терезелерін қиратып, кейбір ғимараттардың қабырғаларын құлатты. Уақытша көшірілген жұрт туған жеріне қайта оралғанда, кейбірі қираған үйін ғана көрді.

Семей полигонының әсері туралы алғашқы жүйелі әрі шынайы деректер Қазақ КСР Ғылым академиясы жүргізген кең ауқымды медициналық-экологиялық зерттеулер нәтижесінде алынды. Экспедицияларға профессор Б. Атшабаров жетекшілік етті.

Неліктен радиация қауіпті?

Ең қатерлісі — иондалатын радиацияның генетикалық кодқа әсер етіп, қайтымсыз өзгерістерге ұрындыруы. 1949 жылдан бастап Семей және Павлодар облыстарында және өзге де әсер аймақтарында өкпе мен сүт безі қатерлі ісігі, лимфогемобластоз және басқа да ауыр патологиялардың жиілігі артқаны байқалды. Жалпы алғанда, қатерлі ісік көрсеткіші сынақтар басталғалы бері бірнеше есе өсті.

Радиация салдары жаңа туған нәрестелер денсаулығына да әсер етті: жақын аудандарда дамуындағы ауытқулар, тәндік және есту кемшіліктері бар сәбилердің дүниеге келуі жиіледі. Мамандар мұны қысқа мерзімді және қалдық радиациядан туындайтын генетикалық мутациялармен байланыстырады.

Зардап тек адаммен шектелмейді. Радионуклидтердің жыл сайын жиналуы топырақ құнарын төмендетеді. Қоршаған ортадағы өзгерістер азық-түлік тізбегі арқылы адам ағзасына да әсер етуі мүмкін.

IV. Жаңа материалды меңгеруді тексеру

Сұрақтар

  • Атом сынақ полигонының зияны қандай?
  • Полигонды жабудағы негізгі мақсат қандай болды?
  • Полигонның адамзатқа тигізген зардабы қандай?
  • «Невада — Семей» қозғалысының жетекшісі кім?

Кестені толтыру

Тақырып Негізгі ой Дәлел/мысал
Полигонның зияны ... ...
Қозғалыстың мақсаты ... ...
Нәтижесі ... ...

V. Бекіту

  • Қоршаған орта дегеніміз не?
  • Қозғалыс неліктен «Невада — Семей» деп аталды?
  • Ұйымның алдына қойған негізгі мақсаты қандай?
  • Семей атом полигоны қашан жабылды?
  • Полигонның адамдарға тигізген зияны қандай болды?

VI. Үй тапсырмасы және бағалау

Үй тапсырмасы

  • 108–109-беттерді оқу, мазмұндау.
  • Сынақ полигоны туралы мақалалар жинақтау.

Бағалау

Сабаққа қатысу белсенділігі, сұрақтарға жауап беруі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.