Құрттың адам денсаулығына пайдасын көрсету
Жоба туралы қысқаша мәлімет
Тақырып
Қазақтың ұлттық тағамы — құрттың адам ағзасына пайдасы
Орындаған
Чусовитина Олеся, 3 «Г» сынып
Жетекші
Смаилова Әлия Әбутәліпқызы, қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Петропавл қаласы, 2011 жыл
Аңдатпа
Бұл жұмыс қазақ халқының байырғы тағамы — құрттың пайдалы қасиеттерін қарастыруға арналған. Құрт — сүттен жасалатын ұлттық тағам; атауы да «құрғатылған, кептірілген сүт» ұғымымен сабақтас. Ол ақуызға бай және адам ағзасына құнды қоректік заттар береді.
Сонымен қатар құртты Қазақстанның ұлттық бренді ретінде танытып, заманауи өндіріс арқылы әлемдік нарыққа шығаруға болатыны туралы ұсыныс айтылады.
Кіріспе
Қазақ халқы асты ерекше қастерлеген. «Ас — адамның арқауы» деген қағида халық дүниетанымындағы тағамның орнын айқын көрсетеді. «Астан үлкен емессің», «Асты қорлама — құстырар» тәрізді ескертулер мен мақал-мәтелдер де осы құрметтің дәлелі.
Дастарқан — тек қорек емес, ол ұлт мәдениетінде экономикалық, дипломатиялық және тәрбиелік қызмет атқарған. Қонақ күту, ел мен елді жақындастыру, мәрттік пен кеңдікті таныту көбіне қонақасы арқылы жүзеге асқан. Қазақ қонақ таңдамай, өзге ұлт пен дін өкілін де төрге шығарып, ізет көрсеткен.
Тағамды сақтау мәдениеті
Қазақ әйелдері етті ыстап сақтау, қымызды салқын ұстау, майды көгертпей күту сияқты тәсілдерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген. Бұл тәжірибе ауылдық жерде күні бүгінге дейін сақталып келеді.
«Ақ, қызыл, көк» жіктемесі
Қазақ тағамды үш түрге бөледі: ақ (сүт тағамдары), қызыл (ет тағамдары) және көк (жеміс-жидек, өсімдік өнімдері). Соның ішінде сүт тағамдарының орны айрықша.
Сүт — химиялық құрамы жағынан құнды өнім: оның құрамында адам ағзасының қалыпты дамуына қажетті заттар мол. Сүт ас қорыту жүйесінің жұмысын жақсартып, өзге өнімдердің биологиялық құндылығын арттыра алады. Айран ұйыту, ірімшік пен құрт дайындау, түрлі тағамға сүт қосу — халық тәжірибесінде кең тараған.
Құрт — адам денсаулығына қажетті құндылық
Кейде әлсіреп, көз қарауытқанда дәруменді шетелден келген жемістерден іздейтініміз бар. Алайда ата-бабаларымыз апельсин көрмей-ақ қуатты болған. Себебі олардың негізгі қорегі — табиғи әрі нәрлі сүт өнімдері: сиыр сүті, түйе шұбаты, жылқы қымызы.
Қоректік құндылыққа қатысты деректер
Төмендегі салыстырулар мәтіндегі келтірілген ғылыми деректерге сүйенеді және дәстүрлі өнімдердің құнарын көрсетуге бағытталған.
Ірімшік vs «сыр»
- Ақуыз: сиыр сүтінен жасалған сырда 22,85–34,52%, қазақ ірімшігінде 40–42%
- Көмірсу: сырда ~4,52%-тен аспайды, ірімшікте 10,93%
- Минералдар: ірімшікте фосфор 0,51%, кальций 2,3%
- Қуат: 100 г сыр — 268,8–401,38, 100 г ірімшік — 408,4
Құрт vs сүзбе
- Ақуыз: сүзбеде 14,5–18,6%, құртта 52,6%
- Қуат: 100 г сүзбе — 87–227, 100 г құрт — 370,1
- Тиімділік: аз мөлшермен-ақ тоқтық беретін, ұзақ сақталатын өнім
Қымыз бен шұбат
- С дәрумені: 1 л қымызда 200–260 мг
- Шұбат ақуызы: 2,91–4,93% (қымызда 2,3–2,9%)
- Шұбат майлылығы: 8–9% (қымызда 1,3–2,5%)
- Қымыз: ішектегі шіру процесін тежеуге ықпал етеді, дәстүрлі емдік сусын ретінде танылған
Химия мен медицина дамымай тұрған дәуірдің өзінде-ақ қазақ табиғи тағамның қасиетін танып, оны күнделікті өмірге бейімдей білген. Қымыз ішіп, құрт жеп өскен жұртшылықтың түрлі сырқаттың алдын алуына тағам мәдениеті де әсер еткені анық.
Құрт: анықтамасы, жасалу жолы және түрлері
Құрт — пісіліп, майы алынған айранды (іркітті) қайнатып, кенеп дорбада сүзіп, тұздап, өреде кептіріп сақтайтын ұлттық тағам. Жасалу тәсіліне қарай құрт сықпа құрт, ақ құрт, қара құрт, майлы құрт болып бөлінеді.
Дәстүрлі дайындалу барысы
- Сабада жиналған іркіттің майы алынады.
- Іркіт үлкен қазанға құйылып, үздіксіз қайнатылады.
- Түбі күйіп кетпеуі үшін құрт былғауышпен қазанның түбі мен ернеуі қырылып, араластырылып отырады.
- Қойылған құрт қапқа құйылып, керегеге асылады; артық суы ағып, қоюлана түседі.
- Құрт қолмен бөлшектеліп, шиге не тақтайшаға сықпалап жайылып, өреде кептіріледі.
- Біркелкі кебуі үшін бірнеше рет аударыстырылады.
Осындай тәсілмен дайындалған құрт бір жыл бойы, кейде 2–3 жылға дейін сақталады.
Ырым-тыйым
Халық ұғымында кеппеген құртты жеуге не өреден алуға болмайды; «өреден құрт алып жесе, жауын жауады» деген ырым айтылады.
Тұрмыстық пайдасы
Құрттың сарысуын сүт қосып қайнатып ірімшік жасайды; кейде тұрмыста әртүрлі қажетке жаратады.
Құрттан жасалатын тағам түрлері
Жас құрт
Сүзбеде тұрған құртты сары маймен жентектеп, шайға бастырма ретінде ұсынады. Тісі өтпейтін қарттарға да ыңғайлы, жұғымды ас.
Көбік
Қайнап жатқан құрттың бетіне қалқып шығатын қою қабаты. Майлы, құнарлы болғандықтан балаларға және қарттарға беру дәстүрі болған.
Ыстық құрт
Қайнап жатқан құртқа май қосып, сапырып ішеді. Халық түсінігінде суық тигенде, өкпе ауырғанда күш беретін ас ретінде қолданылған.
Сықпа құрт
Ашытылған айранды қапқа құйып сүзіп, тұздап, түрлі пішінге келтіріп кептіреді. Бастырма ретінде кең пайдаланылған.
Малта
Езілген құрттың жұмсақ түйіршіктері. Ұзақ сапарда ауызға салып, суын жұтқанда әрі сусын, әрі қорек болады.
Езген құрт және ақмалта
Кепкен құртты ұнтақтап, сорпаға, тұздыққа, көжеге қосады немесе сұйық күйінде ішеді. Ең соңғы шайындысы — ақмалта — тез сіңетін жұғымды сусын.
Ұнтақ құрт
Арнайы түйіп ұсатылған немесе қап түбінен жиналған үгінді. Оны піскен қаймаққа былғап жейді.
Құрт-май
Кепкен жалпақ құртты сары майға батырып ұсынатын дәм. Асығыс кезде дәм таттыруға, жеңіл түстікке ыңғайлы.
Қазақстанның ұлттық бренді — құрт
Ұлттық бренд қалыптастыру — Қазақстан үшін өзекті мәселе. Домбыра мен қобыз, қымыз бен шұбат, киіз үй секілді ұсыныстар жиі айтылады. Дегенмен ұлттық бренд — тек сән үшін емес, елдің тарихын, мәдениетін және өндірістік әлеуетін қатар танытатын ұзақмерзімді таңдау.
Айдар Шалбарбаевтың бастамасы
Алматылық зерттеуші Айдар Шалбарбаев құртқа ұлттық бренд мәртебесін беру идеясын ұзақ жылдар бойы қолдап келеді. Оның пайымынша, құрт — мыңжылдық тарихы бар, ұзақ сақталатын әрі дайындалу дәстүрі үзілмеген өнім.
Ол бастапқыда құрттың пішіні мен сыйлықтық үлгісіне назар аударып, үшбұрышты нұсқасын жасаған: әр бұрышы үш жүзді бейнелейді, ал композицияда киіз үй, төрт түлік секілді ұлттық құндылықтар көрініс тапқан. Мұндай өнім Қазақстанға келген қонақтарға тағамдық естелік ретінде жарасымды сый бола алады.
1) Сыйлықтық құрт
Шоколадпен қапталған, жаңғақ қосылған нұсқа.
2) Етті құрт
Жылқы, қой, сиыр еті қосылған, байырғы тәсілге сүйенген өнім.
3) Балық құрт
Әртүрлі балықтан дайындалып, балық пішінінде ұсынылатын өнім.
Айдар Шалбарбаев ұлттық қышқыл сүт өнімдерінің өндіріс технологиясын зерттеп, 2004 жылы өз зерттеуіне патент алғанын айтады. Оның пікірінше, құрт халықаралық нарықта голландық ірімшіктер, түрік йогурті сияқты танымал өнімдердің қатарынан орын алуға лайық.
Неге бұл маңызды?
- Ұзақ сақталуы: тоңазытқышсыз дәуірде көшпелі өмір салтына бейім болған.
- Құнарлылығы: ақуызға бай, аз мөлшермен-ақ тоқтық береді.
- Танымдық әлеуеті: ұлттық тағам арқылы мәдениет те танылады.
Қорытынды
Зерттеу барысында құрттың адам денсаулығына қажетті құндылық екеніне көз жеткізілді. Оның қоректік құрамы бай, тұрмыстық және дәстүрлі емдік қолданыстары бар.
Бүгінгі таңда жастардың бір бөлігі құрттың пайдасын толық біле бермейді. Сыныптастарымнан сұрастырғанда, көпшілігі нақты мәлімет айта алмады. Сондықтан жобамды сыныпта таныстырып, құрттың маңызын түсіндіруге тырыстым. Бұл ойды отбасым мен достарым да қолдады.
Айдар Шалбарбаевтың құртты ұлттық брендке айналдыру туралы пікірін құптаймын. Меніңше, құрт Қазақстанның ұлттық бренді мәртебесіне лайық. Егер ол кеңінен насихатталып, заманауи өндіріс арқылы дамыса, шетелдік нарыққа шығумен қатар, өз еліміздің тұрғындары — әсіресе балалар — оның пайдасын көбірек пайдалана алады.
Түйін
Қазақтың ұлттық тағамы — құрт — денсаулыққа пайдалы, табиғи әрі құнарлы өнім. Қазақстан жастары бұл тағамның ұмыт қалуына жол бермей, оның құндылығын сақтауға және дәріптеуге үлес қосуы керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1 Кенжеахметұлы С. Қазақтың дарқан дастарқаны. Алматы: Алматыкітап, 2007.
- 2 Анфимова Н. А., Татарская Л. Л. Аспазшылық. Просвещение, 2002.
- 3 Ермакова В. И. Аспазшылық. Просвещение, 1993.
- 4 Матюхин З. П. Тамақтану, гигиена және физиология негіздері. Просвещение, 1999.