Демеулік шылаулар
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Бұл сабақ жоспары демеулік шылаулардың мағынасы мен қызметін түсіндіруге, теорияны тәжірибеде қолдануға және оқушының ойды жинақтап, нақты жеткізу дағдысын дамытуға бағытталған.
Сабақтың тақырыбы
Демеулік шылаулар
Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Оқыту формасы
Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту (СТО)
Сабақтың мақсаттары
- Білімділік: демеулік шылаулардың мәнін және қызметін түсіндіру.
- Дамытушылық: теориялық білімді тәжірибеде қолдану, ойды жинақтап, нақты жеткізу дағдысын қалыптастыру.
- Тәрбиелік: Отанын, елін, жерін сүюге тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және ресурстар
Әдіс-тәсілдер
СТО стратегиялары
Пәнаралық байланыс
Әдебиет
Көрнекіліктер
Кесте-сызба, үлестірмелі карточкалар, жұмбақтар
Негізгі ұстаным
Мағынаны ажырату, дәлелдеу, қолдану
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Кезекшінің мәлімдемесі.
- Журнал бойынша түгелдеу.
2) Үй тапсырмасын тексеру
- Жаттығудың орындалуын дәптер арқылы тексеру.
- Өткен сабақтағы ережені сұрау.
- Жауаптарға қарай білімін бағалау.
3) Жаңа сабақты түсіндіру: демеулік шылау деген не?
Демеулік шылаулар (қысқаша: демеуліктер) — өздері тіркескен сөзге не сөйлемге күшейту, тежеу (шектеу), сұрау, болжал, күмән сияқты қосымша мағыналық реңк үстейтін көмекші сөздер. Олар септеуліктер мен жалғаулықтар сияқты сөздерді байланыстыру қызметін атқармайды.
Мысал
Алдымда толған мақсат, толған таңдау. Алайын мынасын ба, анасын ба?
Мұнда ба демеулігі сөйлемге сұрау мағынасын үстейді және тек тіркескен сөздермен бірге қолданылады; сөз байланыстыру қызметін атқармайды.
Демеуліктер орыс тіліндегі частицы көмекші сөздеріне сәйкес келеді. Үстейтін мағынасына қарай демеуліктер бірнеше түрге бөлінеді.
Демеуліктердің түрлері
- 1) Сұраулық
- ма, ме, ба, бе, па, пе, ше
- 2) Күшейткіш
- -ақ, -ау, -ай, әсіресе, да, де, та, те
- 3) Шектік (тежеу)
- ғана, қана, тек, кейде, -ақ
- 4) Болжалдық
- -мыс, -міс, кейде, -ау
- 5) Болымсыздық/қарсы мәнді, салыстыру
- түгіл, тұрсын, тұрмақ
- 6) Нақтылау мәнді
- қой, ғой, -ды, -ді, -ты, -ті
Маңызды ескерту: «да/де/та/те»
Да/де/та/те кейде күшейткіш демеулік болады, ал кейде бірыңғай мүшелерді немесе сөйлемдерді ыңғайластыра байланыстырып, жалғаулық қызметін атқарады.
Демеулік қызметі
Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар қалан.
Мұнда де сөзі сен сөзіне күшейту мәнін үстейді, бірақ басқа сөздерді байланыстырмайды.
Жалғаулық қызметі
... кетігін тап та бар қалан.
Мұнда та бірыңғай баяндауыштарды (тап және бар/қалан) ыңғайластық мәнде байланыстырады.
СТО тапсырмалары
1) Ой қозғау (жұмбақ)
Жуынам деп жазған-ай,
Күннен күнге азғаны-ай.
Қалтаңда жатыр, тісі бар,
Тістемей-ақ істер ісі бар.
Тапсырма: жұмбақ мәтіндерінен шылауларды тауып, олардың қызметін түсіндіріңдер.
2) Мағынаны ажырату
Тапсырма: төмендегі сөйлемдерден шылауларды тауып, қандай мағына үстеп тұрғанын анықтаңдар (дәптерге жазып орындау).
- Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау, өлеңі бірі — жамау, бірі — құрау. Әттең дүние-ай, сөз таныр кісі болса, кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау. (Абай)
- Бүгінгі күні қазақ халқы қандай тұрмыста тұратынын, қалай еңбек ететінін көрер ме еді солар. (Ғ. Мүсірепов)
- Мұның да себебі бар-ды. («Қ-М.»)
- Әкесіне жақынырақ барды.
- Ажал — ақымақ үшін алтау, ақылды үшін біреу. (Мақал-мәтелдер)
- — Билер ше? Бидің де бәрі жемтіктес пе? (М. Әуезов)
- Әлде бір себеппен діңгекке тығылған Ботагөз болар ма? (С. Мұқанов)
- Ағашты ұзын кеспе.
- Біз болсақ міне, күні мен түні, жиғанымыз — дән, айналамыз толған ән... Абырой да, бақ та, атақ та, даңқ та, ерлік те, жеңіс те — барлығы осы еңбекте. (А. Тоқмағанбетов)
- Кешегі өткен ер Әбіш елден бір асқан ерек-ті. Жүрегі жылы, бойы құрыш, туысы жаннан бөлек-ті. (Абай)
3) Оқулықпен жұмыс
- 331-жаттығу (ауызша): демеуліктерді тауып, қай сөзбен тіркескенін және қандай мән үстегенін көрсету.
- 332-жаттығу: демеуліктерді мағынасына қарай талдау, емлесіне назар аудару; мәтін мазмұны бойынша жоспар құру.
4) Топтастыру стратегиясы
Кесте-сызба арқылы демеуліктерді мағынасына қарай жүйелеу:
5) Кубизм стратегиясы
Кубиктің 6 қырына жазылған сұрақтар бойынша демеулік шылаулардың түрлерін атап, әр түрге қандай сөздер жататынын айтыңдар.
6) Еркін жазу
Демеулік шылауларды қатыстырып мысалдар жазыңдар. Мақал-мәтелдер қолдансаңдар тіпті жақсы. Әр сөйлемді түсіндіру барысында шылаудың үстейтін мәніне арнайы тоқталыңдар.
Ой толғау: демеуліктердің негізгі белгілері
Төмендегі тармақтар демеуліктердің сөйлемдегі қызметін жүйелі түрде қорытындылайды.
- 1. Демеуліктер сөйлемнің мағынасын өзгерте алады.
- 2. Интонацияны өзгертуге ықпал етеді.
- 3. Тіркескен сөзге сұраулық, күшейткіш, тежеу, қарсы қою, көңіл-күй, күмән, қомсыну сияқты реңктер үстейді.
- 4. Тарихи тұрғыдан кей демеуліктердің толық лексикалық мағынасы болған.
- 5. Бірқатары етістіктен, бірқатары одағайдан жасалған.
- 6. Лексикалық мағынадан гөрі грамматикалық мағынасы басым.
- 7. Сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді грамматикалық тұрғыдан байланыстырмайды; қосымша реңк береді.
- 8. Әдетте өзіне қатысты сөздің соңында тұрады (септеулікке ұқсас орын тәртібі).
Қорытынды анықтама
Демеуліктер — өздері тіркесетін негізгі сөздерге немесе сөйлемге күшейту, тежеу, сұрау, қарсы қою, салыстыру, сондай-ақ әртүрлі көңіл-күй реңктерін үстейтін көмекші сөздердің бір түрі.
Ойын: «Зарядтар»
Ойынның шарты
- Кестеде 7 сөйлем беріледі, әр сөйлем 7 түрлі демеуліктің қызметін танытады.
- Сөйлемдердегі көп нүктенің орнына тиісті демеулікті тауып жазу қажет.
Ұйымдастыру үлгісі
- 7 оқушының омырауына демеуліктердің түрлері жазылып ілінеді (мысалы: сұраулық, күшейткіш т.б.).
- Мұғалім: «Сұраулық демеуліктер, алға шығыңдар!» — дегенде ма/ме/ба/бе/па/пе/ше демеуліктері бар оқушылар шығады.
- Дұрыс ажырата алмаған оқушы ойын шартын бұзады және қосымша тапсырма орындайды.
Қосымша талап (ойыннан кейін)
- Демеуліктердің 7 түрін сабақ соңына дейін жаттау.
- Соңғы газет-журналдардан ұнаған мақаланы таңдап, шылауларды қатыстыра отырып мазмұндап айту.
Сабақты аяқтау
7) Қорытынды
Демеуліктердің анықтамасын, түрлерін және сөйлемдегі қызметін жинақтап қайталау; мысалдар арқылы бекіту.
8) Бағалау
Белсенділік, тапсырма орындау сапасы, дәлелді жауап және тілдік талдау дағдылары бойынша бағалау.
9) Үй тапсырмасы
334-жаттығу: шылауларды мағынасына қарай топтап, түрлерін ажырату; емлесін есте сақтап, мәтінді шығармашылық диктант түрінде жазу.