Екінші дәлелі жаратылыс жолы
Жұмабекқызы С.Ж., ШҚО облысы, Абай ауданы, Саржал ауылы, Ш. Тоқжігітов атындағы орта мектеп (КММ)
Қазақ халқында философиялық дәстүр болғанымен, тарихи данышпандыққа жүйелі баулитын арнайы мектеп қалыптаспаған еді. Осындай ізденістің есігін алғаш ашып, арнаулы дүниетанымдық еңбек қалдырған ойшыл — Шәкәрім Құдайбердіұлы.
Шәкәрімнің дүниетанымдық еңбегі: ізденіс, сын және дербес ой
Шәкәрімнің арнайы философиялық еңбек жазуы оңай болмағаны аңғарылады. Ол өз дәуіріндегі ғылыми табыстарға сүйене отырып, кейбір молдалардың жаратылыстану ғылымдарынан мүлде хабарсыз, дүмше екенін ашық сынайды. Дінді мәдени деңгейде жүргізуді қалайды.
Еңбегін жазу барысында ол Батыс Еуропа мен Шығыс елдерінің ғалымдары мен философтарының еңбектерін кеңінен зерттеп, түрлі ойларды қозғайды. Соған қарамастан, бөтен пікірдің жетегінде кетпей, өз соқпағын іздейді.
«Осы кітаптың аяқ жағында менің қай қорытындым болса да, көбісі Еуропа ғалымдарының таласты сөздері болды. Оның ішіндегі өз ойыма қонғанын алып отырмын. Өз білімімше, сыңар езу болғаным жоқ деп өзіме сенемін».
Тіршілік туралы екі көзқарас
1) Жан өлмейді
Дене өлсе де жан жоғалмайды; өлгеннен кейін тіршілікке ұқсамайтын өзгеше бір өмір бар деген түсінік.
2) Әлем өздігінен пайда болады
Барлық нәрсе өздігінен жаралады; мақсатты түрде жаратқан ие жоқ, өлгеннен соң тірілетін жан да жоқ дейтін қорытынды.
Шәкәрім осы екі пікірдің қайсысы дұрыс екенін ұғыну үшін әртүрлі діндарлар мен ғалымдардың көзқарастарын білу қажет деп түйіндейді.
«Жаратушыны» іздеу: көне нанымдардан ғылымға дейін
Шәкәрім адам баласы қай заманда да кез келген құбылыстың «жаратушысы» бар ма деген сұраққа жауап іздеп, әртүрлі ой жүргізгенін айтады. Ерте дәуір ойшылдары күнге, отқа, ағашқа, тасқа табынған; бақсыға, жәдігейге, дуанаға сенген.
Ал кейбір ғалымдар «жаратқан ие жоқ, өлгеннен соң өмір жоқ» деген жолға бойлап, дүниенің пайда болуын жаратылыстың заңдарымен түсіндіруге ұмтылды.
Дүниенің өздігінен жаралуы туралы бес дәлел
1) Негізгі төрт нәрсе
Дүниенің негізі ретінде от, су, топырақ, ауа аталады. Бұлардың әрқайсысының ішінде көзге көрінбейтін ұсақ бөлшектер бар деген ой айтылады.
Автор әр дене көзге ілінбейтін өте ұсақ «тараулардан» қосылып жаралатынын, ұсақтай берсең де ақырында бөлінбейтін шекке келетінін жазады. Бұл — дәуіріндегі алдыңғы қатарлы ғылыми тұжырымдарға сүйенгенін көрсетеді.
2) Жаратылыс жолы (заңдылық)
Дүние өздігінен жаралады; «біліп жаратушы ие» туралы түсінік артық дей отырып, барлығы бір заңға бағынады деген тұжырым жасайды. Ол заң өсіп-өнуге, жоғарылауға ұмтылып, ең қолайлысын «таңдап алады».
Осы арқылы Шәкәрім табиғатта бейімделген, қуатты құбылыстар мен тіршілік иелері дамитынын айтады.
3) Тұқымдастық (эволюциялық даму)
Түрлер мен заттар бірден пайда болған жоқ; олар ұзақ эволюциялық дамудың нәтижесі. Құрлықтағы хайуандар, адам, өсімдік, құстардың бәрі теңізден «туған» деген ой айтылады; алғашқы тіршілік теңіздің жылы суынан басталғаны мойындалады.
4) Дене сезімі (эмпириялық таным)
Адам дүниені дене сезімі арқылы біледі: көру, есту, ұстау, иіскеу, дәм тату арқылы таным қалыптасады. Шәкәрім ғылыми танымды жақтай отырып, «егер біліп жаратушы ие бар болса, мұндай себептерді іздеудің қажеті болмас еді» деген қатаң пікір айтады.
5) Әртүрлілік
Дүниеде бір-біріне ұқсамайтын сан алуан құбылыс бар: ағаш-өсімдік, хайуан, адам, су, от және т.б. Бұл нені көрсетеді деген сұраққа автор: әр нәрсе өз уақыты келгенде, өз себебіне қарай пайда болады деп жауап береді.
Осы тұжырымдардың XIX ғасырда кең тарағанын атап өтіп, XX ғасыр басында ғылымда жаңа көзқарастар қалыптаса бастағанын да ескертеді.
Кейінгі ой түйіні: болмыстыққа бетбұрыс және адамшылық өлшемі
Кейін Шәкәрім өз ой қорытындысын өзгертіп, материалистік түсіндіруден іргесін аулағырақ салып, болмыстыққа, рухани өлшемге бет бұрады. Оның философиялық тұжырымдарының түйіні — тіршілік, имандылық және адамшылықты негізгі өлшем ету.
Бұл бағыт антикалық пифагористерге де, сондай-ақ ортағасырлық Шығыс пен Орта Азияға тән ойлау өрісін еске салады. Адам мінезін тәрбиелеу, ұят пен әділдікті орнықтыру секілді өлшемдер түркі-ислам дүниесінде кең тараған.
«Кісіге екі дүниеде пайдалы үш нәрсе: ізгі іс (мінездің түзулігі), ұят, әділдік. Ал үш пайдасыз нәрсе: жауыздық, жалғандық, сараңдық».
«Қасиетті адам бойында үш нәрсе қатар сақталуға тиіс: ақыл, қайрат, жүрек». «Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар: надандық, еріншектік, залымдық. Сонан қашпақ керек».
Шәкәрім ілімінің тереңдігі — адамды мақсатқа жеткізетін күшті сырттан іздемей, өз жанына үңілдіруінде. Жан тілегін тыңдату, өзін-өзі тәрбиелеу идеясы оның өмірінің екінші жартысында Меккеге барып, қажы болуы арқылы да айқындала түседі.
Сопылық ықпал: Құдайды өзіңнен іздеу
Бұл арна Шәкәрімнің сопылық дүниетанымды қабылдағанын да көрсетеді: оның бастаулары неоплатонизмдегі тәңірлік эманация теориясымен, үнді-буддистік медитациямен және христиандық аскетизммен сабақтасып жатады.
Көсемдері әл-Басри, әл-Мұхазиби, әл-Халлаж деп танылатын исламдағы бұл бағыт Құдайды сырттан емес, өзіңнен іздеуді; Оған деген сүйіспеншілікті арттыруды; өз еркіңді Жаратушының еркіне бағындыра отырып, адамды Алланың құралына айналдыруды уағыздайды.