Жүйелі сөйлеу
Сөздік жұмысының маңызы
Оқушының сөз байлығы — оның жеке дамуының маңызды көрсеткіші. Сөздік қордың жеткіліксіздігі ойды ауызша да, жазбаша да дәл әрі жүйелі жеткізуге кедергі келтіреді. Сондықтан сабақта сөздік жұмысын дұрыс ұйымдастырудың мәні ерекше.
1) Сөз қорын молайтады
Жаңа сөздерді меңгерту арқылы сөздік қор кеңейеді, ойлау өрісі дамиды.
2) Сауатты жазуға жетелейді
Үйренген сөздерді қатесіз жазуға дағдыландырады, емле мен тілдік норманы бекітеді.
3) Нормативті сөйлеуді қалыптастырады
Сөзді орнымен қолдану арқылы мәдениетті, дәл әрі түсінікті сөйлеу дағдысы нығаяды.
Тіл мен ойлаудың байланысы
Тілді және оның грамматикалық құрылысын меңгеру оқушыларға өз пікірін айтуға, сұрақ қоюға, қорытынды жасауға, заттар мен құбылыстар арасындағы байланысты аңғаруға мүмкіндік береді. Сөздік жұмысы оқушыны сөз арқылы дәл ойлауға үйретіп, шығармашылық қабілетін арттырады және сөйлеудің мазмұны мен формасының бірлігін қамтамасыз етеді.
Сөздік жұмысына қойылатын әдістемелік талаптар
Сөздік жұмысы нәтижелі болуы үшін төмендегі талаптар жүйелі түрде сақталады.
Мазмұнды сөйлеу
Ойды айқын, сенімді жеткізу және тыңдаушыға әсер ете білу. Бұл үшін сөзді дұрыс таңдау, фразаны орынды құрастыру, жалпы мәтіндегі көңіл-күй мен реңкті дәл беру маңызды.
Жүйелі сөйлеу
Оқушы өз ойын белгілі бір ретпен, логикалық жүйемен баяндауы керек. Материалды алдын ала талдап, жинақтап, алдымен не туралы, кейін не айтылатынын жоспарлау пайдалы. Ойдың үзіліп қалуы, байланыссыздық, негізсіз қайталау сияқты кемшіліктерден сақтандыру қажет.
Мәнерлі сөйлеу
Әр сөздің стильдік рөліне, әсеріне және көркемдік мүмкіндігіне назар аудару қажет. Бастауыш сыныпта сөзге мән беріп, мағынасын сезіне білу — үлкен жетістік: ой тек сөз арқылы жеткізіледі. Мәнерлі сөйлеу тілге талғам мен сөзге сезімді тәрбиелейді.
Дәл сөйлеу
Сөйлеуде дәлдік міндетті: әрбір сөз дұрыс айтылып, дыбысталуы анық болуы керек. Дәл айтылмаған сөздің мағынасы да, әсері де әлсірейді.
Сабақтағы сөздік жұмысының міндеттері
- Оқушылардың сөздігін байыту: сөз мағынасын түсіндіру, жаңа сөздер үйрету.
- Белгілі және жаңа сөздердің қолданылу аясын кеңейту: салыстыру арқылы жаңа контексте қолдандыру.
- Сөздің стильдік рөлін және лексикалық категорияларын бақылау арқылы үйрету.
- Байланыстырып сөйлеуде көркем сөздерді қолдандыру; грамматикалық тұлғаларын аңғарту; өмірмен байланыстыра жүргізу.
- Синоним, антоним, көп мағыналы сөздерді талдау; астарлы мағынаны нақтылау.
- Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу қорына әдеби тілге жатпайтын сөздерді енгізбеу; артық сөздерді қолданбауға үйрету; сөздерді дұрыс айтуға дағдыландыру.
- Сөз байланыстарын қолдануға мүмкіндік жасау: әр оқушы сөйлем құрағанда мүмкіндігінше жаңа сөз қосып отыру.
Сөздікті байытудың негізгі көздері
Сөз қорын толықтырудың басты көзі — оқулықтағы мәтіндер, жаттығулар, тапсырмалар және мұғалімнің тілі. Оқулықтардағы классикалық сөз өрнектерін, ауыз әдебиетінің үлгілерін (мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш) оқып, жүйелі түрде қолдану тиімді.
Түсініксіз сөздермен жұмыс қағидасы
Оқушы мәтін мазмұнын дұрыс қабылдауы үшін, сөздік жұмыс мұқият ұйымдастырылып, мәтінде оқушыға түсініксіз бірде-бір сөз қалмауы қадағаланады.
1-кезең
Мәтінді оқуға дайындық кезінде: алдын ала қиын сөздер мен ұғымдарды анықтап, қысқаша түсіндіру.
2-кезең
Мәтінді оқу барысында: контекстке сүйеніп, мағынаны ашу және нақтылау.
3-кезең
Мәтінді оқып болғаннан кейін: түсінуді бекіту, жаңа сөздерді сөйлемде қолдандыру.
Өлеңмен жұмыс
Өлең оқығанда сөздік жұмысы көбіне өлеңді оқымас бұрын немесе толық оқып болғаннан кейін жүргізіледі.
Қазіргі қазақ тілінің сөздік құрамы
Қазіргі қазақ тілінің сөздік қоры — әдеби тілде қолданыста жүрген лексиканың жиынтығы. Оның құрамына күнделікті қолданыстағы сөздермен бірге техникалық терминдер, кәсіби сөздер, диктантқа ұсынылатын сөздер, жер-су атаулары, өсімдік пен жан-жануар атаулары және басқа да атаулар кіреді.