Қазақша рефераттар

Еділ патша

Тарих (5-сынып): Ертедегі түріктер

Бұл жоспар 5-сынып оқушыларына арналған жаңа тақырыпты меңгерту сабағын ұйымдастыруға көмектеседі: түрік атауының мәні, Түрік қағанатының қоғамдық құрылысы, саяси тарихы және шаруашылық-әлеуметтік өмірі.

Қысқаша паспорт

Сабақтың түрі
Жаңа сабақты меңгерту
Әдістер
СТО элементтері, топтық/жұптық жұмыс, пікір алмасу, сұрақ-жауап
Көрнекілік
Карта, слайдтар, ескерткіштер, тұрмыс-салт суреттері

Мақсаттар

Білімділік

«Түрік» атауына түсінік беру; Түрік қағанатының қоғамдық құрылысын ашып көрсету; саяси тарихы мен шаруашылық жағдайы туралы жүйелі түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Тарихи ойлау, салыстыру, қорытынды шығару дағдыларын дамыту; ой-өрісін кеңейту.

Тәрбиелік

Түріктердің жан-жақты даму тарихын оқыта отырып, оқушыларды ұлтжандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақ форматы мен ресурстар

Жұмыс түрлері

  • Топқа бөлу және рөлдерді нақтылау
  • Жұптық талқылау және шағын пікірталас
  • Сұрақ-жауап, тест және қорытындылау

Көрнекі материалдар

  • Түркі дәуірінің картасы
  • Слайдтар және тарихи ескерткіштердің бейнелері
  • Шаруашылық пен тұрмыс көріністерін сипаттайтын суреттер

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу
  • Сыныпты түгендеу
  • Оқушыларды топқа бөлу

II. Үй тапсырмасын тексеру

§20. Еділ патша (Аттила). Топтастыру әдісі: «Еділ патша туралы не білеміз?» деген сұрақтан бастап, ойларды жинақтау.

Үй тапсырмасы: Еділ (Аттила) бойынша тест

Төмендегі тапсырмалар өткен тақырыпты бекітуге арналған. Оқушылар жауап нұсқаларын таңдап, кейін жұпта дәлелдеп түсіндіреді.

Тест сұрақтары

  1. 1. Еділ — Аттила кім?

    • A) Ғұн мемлекетінің билеушісі, император атанған қолбасшы, ұлы тұлға
    • Ә) Жауынгер
    • Б) Би

  2. 2. Батыс ғұндардың II ғасырдағы ұлысы қай жерде құрылды?

    • A) Арал теңізінің жағалауында
    • Ә) Каспий теңізінің жағалауында
    • Б) Балқаш көлінің маңында

  3. 3. Балаәмір қай жылы билік құрды?

    • A) 373 ж.
    • Ә) 374 ж.
    • Б) 375 ж.

  4. 4. Балаәмірдің басшылығымен ғұндар қандай жерлерді өзіне бағындырды?

    • A) Доннан Днепрге дейінгі жерлерді
    • Ә) Ертіс бойын
    • Б) Балқаш көлін

  5. 5. Еділ патша тұсында қай жорық аяқталды?

    • A) Еуропаны жаулап алу
    • Ә) Египетті жаулап алу
    • Б) Вавилонды жаулап алу

  6. 6. Еділ қай жылы таққа отырды?

    • A) 433 ж.
    • Ә) 432 ж.
    • Б) 434 ж.

  7. 7. Еділді қарсыластары қалай атады?

    • A) Қаһарлы жауынгер
    • Ә) Құдайдың қаһары
    • Б) Айдаһар

  8. 8. Қай империя Еділ патшаға тәуелді екенін мойындап, ғұндарға алым-салық төлеп тұрды?

    • A) Шығыс Рим империясы
    • Ә) Византия
    • Б) Дания

  9. 9. Каталун даласындағы шайқастың маңызы қандай?

    • A) Рим империясы құлады
    • Ә) Дания мемлекеті құрылды
    • Б) Византия империясы құлады

  10. 10. Еділ патша қандай елдерге жорық жасады?

    • A) Шығыс Рим империясына
    • Ә) Герман тайпаларына, Рейн өңіріне; Византияға қарсы жорықтар жасап, қарсыластарын талқандады
    • Б) Еуропаға

  11. 11. Еділ патша қай жылы қаза тапты?

    • A) 453 ж.
    • Ә) 454 ж.
    • Б) 455 ж.

  12. 12. Ғұн империясының ыдырау себебі?

    • A) Еділ патшаның қаза табуы
    • Ә) Арабтардың соғыс жариялауы
    • Б) Тақ мұрагерлерінің билік үшін талас-тартысы

Жаңа сабақ

Сабақ жоспары

  1. 1Түркі атауы туралы аңыз
  2. 2Түрік қағанаты
  3. 3Түрік қағанатының ыдырауы
  4. 4Қағанат халқының кәсібі мен тұрмысы

Қызығушылықты ояту (болжау стратегиясы)

Сұрақ 1

Біздің заманымызға дейін өмір сүрген қандай тайпалар мен мемлекеттерді білесіңдер?

Күтілетін жауап: сақ тайпалары, ғұн мемлекеті одағы.

Сұрақ 2

Қандай ел билеушілерін білесіңдер?

Күтілетін жауап: сақтарда — Тұмар патшайым; ғұндарда — Мөде, Еділ.

Мағынаны тану

Топтық жұмыс (нөмірлеу және тапсырмалар)

Оқушылар 1–4 болып нөмірленеді. Әр оқушыға (немесе топқа) нақты бағытталған тапсырма беріледі.

1-топ

Бумын қаған: рөлі мен тарихи маңызы

2-топ

Мұқан қаған және Түрік қағанатының күшеюі

3-топ

Естеми қаған және сыртқы байланыстар

4-топ

Қағанаттың ыдырауы, халықтың кәсібі мен тұрмысы

Түркі атауы туралы аңыз

Ежелгі түркілердің шығуы туралы Қытай жылнамаларында мынадай аңыз айтылады. Ұлы Ғұн ордасынан бөлінген бір ел Сарыжазықтан көшіп, Алтай тауының қойнауын паналауға бет алады. Жолда олар аңдып жүрген жаудың қолына түсіп, түгел қырылады. Тек 10 жасар бір бала ғана аман қалады.

Сол баланы көкбөрі тауып алып асырайды. Кейін осы баладан көкбөрі ұрпағы тарайды деп суреттеледі. Көсемі Ашина тайпаға өз атын береді. Ашина тайпасынан шыққан көсемдердің бірі жұртын Алтайға қоныстандырады. Аңыз бойынша, қасқыр асыраған баладан он ұрпақ тараған.

Түркілер көне сына жазуларында өздерін «он оқ будун» деп атаған. Бұл — «он ұлдан тараған ел» деген мағына береді. Кейін жергілікті тайпалар өздерін «түркілерміз» деп атаған.

Қағандар және қағанаттың күшеюі

Талқылау сұрақтары

  • Түрік қағанатының қандай қағандарын білесіңдер?
  • Қағандар қағанаттың күшеюіне қандай үлес қосты?
  • Қандай елдермен сауда байланысы жасалды?

Негізгі тұлғалар

  • Бумын қаған — қағанаттың құрылуы мен алғашқы саяси негізін қалыптастырған тұлға ретінде қарастырылады.
  • Мұқан қаған — ішкі бірлікті күшейту, әскери-саяси қуатты арттыру бағытында сипатталады.
  • Естеми қаған — сыртқы саясат, ықпал аймағын кеңейту және байланыстарды дамыту аясында талданады.

Сыныптық жұмыс идеясы

Әр топ өз қағанына қатысты 3 дәлел келтіреді: реформа/жорық, нәтиже, тарихи маңызы. Соңында топтар бір-біріне сұрақ қояды.

Түрік қағанатының әлсіреу себептері

Негізгі факторлар

  • Қаған әулеті ішінде билік үшін ұзаққа созылған талас-тартыс.
  • Бірліктің әлсіреуі және орталық биліктің беделінің төмендеуі.

Қағанат халқының кәсібі мен тұрмысы

Шаруашылық түрлері

  • Көшпелі мал шаруашылығы
  • Отырықшы мал шаруашылығы
  • Аңшылық
  • Егіншілік

Қорытынды сұрақ

Түрік қоғамының қуаты неліктен әскери ұйымшылдық пен шаруашылықтың икемділігіне сүйенді? Оқушылар мысал келтіріп, қысқа қорытынды жазады.

Талқылау үшін тірек ұғымдар: көшпелі өмір салты, сауда байланысы, билік бірлігі, дәстүр.

Қысқа рефлексия

Білдім

Түркі атауының аңыздық түсіндірмесі мен қағанаттың негізгі белгілерін атай аламын.

Түсіндім

Ыдырау себептері ішкі бірлік пен билікке тікелей байланысты екенін дәлелдей аламын.

Қолданамын

Карта, дерек және сұрақ арқылы тарихи қорытынды жасауды тәжірибелеймін.