Қазақша рефераттар

Ұлттық ойындар - физика сабағында

Кіріспе

Табиғаттағы тіршіліктің өсіп-өнуі мен дамуының бастауы – тамыр болса, адам санасының даму көзі – тіл. Тамырсыз өсімдік көктемейтіні сияқты, ана тілінсіз ұрпақ та толық жетілмейді. Ана тілінің уызына қанбаған, оның бұлағынан нәр алмаған ұрпақтың бойынан ізгіліктің нышандарын табу қиын. Өйткені мұндай буын халықтық педагогикадан, ұлттық салт-дәстүрден, рухани байлықтан алыстап кетуі мүмкін.

Қоғамдағы жаңғыру үдерістері ұлттық сана-сезімді дамытуға жағдай жасап, мәдениет, тіл, дәстүрдің қайта өрістеуіне серпін берді. Осы тұста ұстаздар қауымы да өткен өмірге көз салып, тарихи тәжірибеден сабақ алу, мәдени дәстүрлерді, озық әдет-ғұрыпты, өмір салтын зерттеу және оларды ұрпақтан ұрпаққа мұра ету мәселелеріне мән бере бастады.

Халықтың ғасырлар бойы жинаған оқу-тәрбие тәжірибесін тиімді әрі шығармашылықпен қолдану – әрбір мұғалімнің кәсіби міндеті. Халықтық педагогиканың негізгі мақсаты – келер ұрпақты еңбекке, өнер-білімге, отбасын, ауыл-аймақты, Отанды сүюге, ар-намысын қорғауға және басқа да ізгі адамгершілік қасиеттерге баулу.

Қоғамымыздың ертеңгі болашағы – мектеп жасындағы жас жеткіншектер. Оларды ұлттық салт-дәстүрді, әдеп-ғұрыпты қастерлеуге және құрметтеуге үйрету маңызды. Өз халқының мол мұрасын тану тұлға болып қалыптасуға зор ықпал етеді: ұрпағын ойламайтын халық болмайды, онсыз өсіп-өну де, ілгерілеу де жоқ.

Тәрбие – ортақ жауапкершілік: ата-ана да, тәрбиеші мен ұстаз да, қоршаған орта да, тіпті кездейсоқ кездескен адамдар да белгілі бір деңгейде ықпал етеді. Сондықтан физика пәнін оқытуда мысалды алыстан іздемей-ақ, халқымыз қолданған ұлттық құрал-саймандарды, ұлттық атауларды, тұрмыс пен өнердегі тәжірибелерді орынды пайдалану тиімді.

Халықтық педагогика мен халықтық психология тағылымдарын сабаққа енгізу оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып, белсенділігін күшейтеді. Бұл тәсіл тарауларды пысықтауды сапалы ұйымдастыруға және материалды толық меңгертуге көмектеседі.

Жоспар

  1. Кіріспе
  2. Негізгі бөлім
    1. Халықтық салт-дәстүр, әдеп-ғұрып элементтерін физика сабағында қолдану
    2. Ұлттық ойындар – физика сабағында
    3. Мақал-мәтел – халық даналығының айғағы
  3. Қорытынды

Негізгі бөлім

1) Халықтық салт-дәстүр, әдеп-ғұрып элементтерін физика сабағында қолдану

Қазақтың әдеп-ғұрып, салт-санасында кездесетін көптеген элементтерді физика сабағында мысал ретінде қолдануға болады. Бұл – жазу-сызуы кең тарамаған кезеңдердің өзінде халқымыз табиғат құбылыстарын бақылап, дұрыс түсіндіріп, тәжірибе арқылы ұғынғанын көрсетеді.

Тақырыпқа сай өмірлік мысалдар

  • 7-сынып, «Диффузия»: айран ұйыту, құрт қайнату, нан ашыту үдерістерін түсіндіру орынды. Айран ұйытқанда немесе нан ашытқанда судың жылы болуы қажет: температура жоғарылаған сайын молекулалардың бір заттан екінші затқа өтуі жылдамдайды.
  • Қысым: ағаш қазықтың ұшын неге үшкір етіп жасайтынын талдау тиімді. Жанасу ауданы азайғанда қысымның артатынын өмірлік тәжірибемен байланыстыра түсіндіруге болады.
  • 8-сынып, «Жылу өткізгіштік»: малдың, аңның терісінен тігілген киімдердің жылуды жақсы сақтайтынын, сондықтан тұлып, ішік кигенін физикалық тұрғыдан негіздеу пайдалы.
  • 9-сынып, Ньютон заңдары: ұлттық спорт ойындары (арқан тарту, күш сынасу және т.б.) арқылы күш, әрекет-қарсы әрекет, үдеу ұғымдарын нақтылау сабақтың құндылығын арттырады.
  • 9 және 11-сынып, «Механикалық толқындар»: домбыраның дыбыс шығаруын түсіндіру: ішек тепе-теңдігінен ауытқып тербеледі, тербеліс ауаға беріледі, дыбыс бізге жетеді; домбыраның қақпағы (беттік тақтайы) да тербеліске түсіп, дыбысты күшейтеді. Қобыздың дыбыс шығару принципін де салыстыра айту тиімді.
  • 10-сынып, «Броундық қозғалыс»: күбіде айран пісу кезінде майдың түсуін мысалға алып, сұйықтағы ұсақ бөлшектердің ретсіз қалықтаған қозғалысын түсіндіру сабаққа тартым береді.
  • 11-сынып, «Спектрлер»: ақ және қара түстердің ерекшеліктерін тәжірибелік мысалдармен және тұрмыстық қолданыспен байланыстырып, ұғымды жан-жақты ашуға болады.

2) Ұлттық ойындар – физика сабағында

Оқушылардың бір бөлігі физиканы «қаптаған формула мен заңдылықтар» ретінде қабылдайды. Сол себепті сабақта халықтық педагогикаға сүйеніп, ұлттық салт-дәстүрді және ұлттық ойын элементтерін қолдану – пәнге қызығушылықты арттырудың тиімді жолы.

Ұлттық ойындар – бір жағынан сергіту сәті, екінші жағынан оқушыны білімін жүйелі түрде толықтыруға ынталандыратын құрал. Ойын барысында бірде теория мен анықтамалар бойынша жарысса, бірде ұлы физиктердің өмірі мен еңбектері туралы пікір алмасады. Бұл тәсіл білім деңгейін көтерумен қатар, достыққа, жолдастыққа, адамгершілікке тәрбиелейді және ұлтқа деген ықылас сезімін оятады.

Ұйымдастыру қағидалары

  • Ойын уақыты әдетте 5–10 минуттан аспағаны дұрыс.
  • Бағалау әділ болуы үшін жауаптың дұрыстығын бір оқушы немесе мұғалім белгілеп отырғаны тиімді.

Ойын 1: «Аңшылар»

  • Қатысушылар: 12 оқушы (2 аңшы, 10 үйрек).
  • Үйректер аңшыларға сұрақ қояды; аңшы дұрыс жауап берсе – «үйректі атып алғаны» есептеледі.
  • Әр аңшыға 10 сұрақ қойылады.
  • Бағалау: 10 үйрек – «5»; 8–9 – «4»; 4–7 – «3»; 1–2 – «2».
  • Уақыты: 10 минуттан аспайды.

Ойын 2: «Аламан бәйге»

  • Қатысушылар: сыныптағы барлық оқушы.
  • Әр оқушы қағазға физикалық теориялар мен анықтамаларды жазады.
  • Уақыты: 5–7 минут.
  • Қорытынды: кім көп әрі дұрыс жазса, соған сәйкес баға қойылады.

Қосымша идеялар

«Орамал тастау», «Теңге алу», «Сақина салу», «Арқан тарту» сияқты ойындардың элементтерін де сабақ мазмұнына бейімдеп қолдануға болады.

3) Мақал-мәтел – халық даналығының айғағы

Белгілі бір тақырыпты өткенде тақырыпқа сай мақал-мәтел келтіріп, оның әрі тәрбиелік, әрі физикалық мәнін түсіндіру өте пайдалы. Бұл оқушының ұлттық сана-сезімін оятып, тілдік қорын байытады және ұғымды нақтылайды.

Мысал

«Аузы күйген үрлеп ішеді»

Тәрбиелік мәні: жіберілген қатені екінші рет қайталамау, дер кезінде қорытынды жасау.

Физикалық мәні: ыстық нәрсені үрлегенде кебу (булану) үдерісі жылдамдап, температураның төмендеуіне ықпал етеді.

Жұмбақ арқылы ұғымды бекіту

Баланың ойлану қабілетін, танымдық белсенділігін және қорытынды жасау дағдысын дамытуда жұмбақ шешкізудің маңызы зор.

Қозғалысқа келтіріп,
Жылдамдығын береді.
Өлшемдерін қарасаң,
Ньютонға келеді.

Жауабы: Күш

Жоғалмайды ешқашан,
Түрлендірсең егер де.
Басқа күйге ауысса,
Жұмыс істейді әрқашан.

Жауабы: Энергия

Қорытынды

Мұғалімнің шығармашылық ізденіспен жаңаша жүргізетін маңызды жұмыстарының бірі – физика пәнін оқытуда халықтық және ұлттық мазмұнды кең қолдану: салт-дәстүр, ұлттық атаулар, тіл өрнектері, ұлттық ойындар, тұрмыстық тәжірибелер. Сабақты тартымды әрі қызықты өткізу – мұғалімнің шығармашылығына, біліміне және әдістемелік шеберлігіне тікелей байланысты.

Егер мұғалім белгілі бір тақырыпты оқытуда оқушыны ойландыруға, тәжірибе жасауға, қорытынды шығаруға, сөйлеу мәдениетін дамытуға жүйелі көңіл бөлсе; күнделікті өмірмен байланыстыра отырып бүгінгі жеткіншекке көмескі болуы мүмкін ұғымдарды нақтыласа – танымдық мақсат толық орындалады.

Қазақ халқы ғасырлар бойы тұрмыста табиғат заңдылықтарын байқап, физика ілімімен сабақтас көптеген ұғымды, атауды, тәжірибені қолдана білді. Осы мұраны мектеп физикасына орынды енгізу – әрі білімді тереңдететін, әрі ұлттық дүниетанымды нығайтатын тиімді жол.