Аурудың тұрақтылығы және даму себебі
Жұғымтал эктима ошағын түсіндіру: орта, маусым және шаруашылық факторлары
Жұғымтал эктима індет процесін талдау барысында мәселе тек биологиялық құбылыстармен шектелмейтіні ескерілді. Аурудың орнығуына табиғи-географиялық ерекшеліктер, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық жағдайлар, әсіресе қой қожалықтарының жұмыс істеу тәртібі мен малды ұстау технологиясы ықпал етеді.
Неліктен ошағы тұрақты болып қалады?
Көптеген авторлардың пікірінше, тұрақты тіркелудің басты себебі — вирустың сыртқы ортаға төзімділігі. Алайда ошағының сақталуы әрқашан тек ұзақ сақталумен шектелмейді: жұғу жолдарының іске қосылуы үшін маусымдық және шаруашылық факторлар «түйісуі» қажет.
Зерттеудің бағыттары
- Топырақтағы сақталу мерзімін бағалау
- Қоражайдан бөлек жағдайларда індеттің пайда болуын талдау
- Қозы–саулық арасындағы жұғудың рөлін нақтылау
- 2005–2006 жж. ауру динамикасын айлық клиникалық бақылаумен бағалау
Топырақта вирустың сақталуы: әдіс және нәтижелер
2005 жылғы 26 маусымда жұғымтал эктима қоздырғышын нақтылау және топырақтағы сақталу уақытын бағалау мақсатында зерттеу жүргізілді. Вирустың топырақта сақталуын анықтауда Н.Г. Самойлов ұсынған тәсіл қолданылды: құрамында вирус бар материал (қабыршақ) капронды қапқа салынып, топыраққа 5 см және 10 см тереңдікке көмілді.
Биосынама қойылған уақыт нүктелері
Вирустың өміршеңдігін бағалау үшін биосынама 10, 15, 20, 30, 40, 60, 80 және 100 күндерде жүргізілді.
Кесте 6. Жаз мезгілінде таулы-құмды жерде вирустың сақталуы
Жоламан елді мекені, 2005 ж. (қысқартылған түрде берілді)
| Күні | Тереңдік | 10 | 15 | 20 | 30 | 45 | 60 | 80 | 100 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 26.06.2005 | Беткей | + | - | - | - | - | - | - | - |
| 26.06.2005 | 5 см | + | + | + | + | + | - | - | - |
| 26.06.2005 | 10 см | + | + | + | + | + | + | + | + |
| 09.07.2005 | Беткей | + | + | - | - | - | - | - | - |
| 09.07.2005 | 5 см | + | + | + | + | + | + | - | - |
| 09.07.2005 | 10 см | + | + | + | + | + | + | + | - |
| 09.08.2005 | Беткей | + | + | + | + | - | - | - | - |
| 09.08.2005 | 5 см | + | + | + | + | + | - | - | - |
| 09.08.2005 | 10 см | + | + | + | + | + | + | - | - |
Кестедегі деректерге сүйенсек, 10 см тереңдікте вирус ұзақ сақталады, ал топырақ бетінде белсенділігі салыстырмалы түрде тез жоғалады. Н.Г. Самойлов деректері бойынша жазда қоздырғыш шамамен 80 күн өміршең болуы мүмкін; бұл өңірде кей тәжірибелерде инактивация ертерек (шамамен 15–60 күн аралығы) басталғаны байқалды.
Температура факторы: жазғы қызу және инактивация
Кербұлақ ауданының жартылай құмды-тасты топырағында вирустың белсенділігі неге тез әлсірейді деген сұраққа жердің жазда қарқынды қызуы ықтимал жауап береді. 2005 жылғы 26 маусымда топырақ температурасы өлшенді: сағат 15:00-де беткейлік қабат шамамен 60°С, ал 5 см тереңдікте 47°С болған.
Практикалық мағынасы
Топырақ беті тез «тазалана» алса да, көлеңкелі, ылғалды немесе тереңдеу қабаттарда вирус ұзақ сақталып, маусымдық қолайлы жағдайда қайтадан жұғу тізбегін іске қосуы мүмкін.
Қоражайдан тыс жұғу: жаңа қорада да індеттің басталуы
Стационарлық ошақтың сақталуын тек қоражайда вирустың ұзақ өмір сүруімен түсіндіру оңай болғанымен, бақылаулар аурудың өзге жағдайларда да туындауы мүмкін екенін көрсетті.
«Газовик» қожалығы (Жоламан)
2004 жылы мал басын көбейту үшін жаңа қора салынды. 2005 жылғы наурыздың соңында жаңа саулықтар қосылғанына қарамастан, сәуірдің алғашқы күндерінде көктемгі қоздау кезінде қозылар арасында жұғымтал эктима тіркеле бастады. Тамыз айында отардағы малдың шамамен 70%-ы ауруға шалдыққан.
«Малайсары» бөлімі
Бұрын қой ұсталмаған аумақта да ұқсас жағдайлар байқалды. 2005 жылы бұл жерде де салыстырмалы зерттеу жүргізіліп, жаңа қора салынғанына қарамастан, жұғымтал эктима көктемде тіркеле бастағаны анықталды.
Қозы–саулық байланысы: желін, ауыз қуысы және генитальды түр
Зерттеу барысында көктемгі төлдеу науқанында емізілетін қозылардың ауыз қуысы кілегейлі қабығында эктималық зақымдану пайда болып, сонымен қатар енелерінің желіндерінің зақымдалуы тіркелді. Бірқатар жағдайда саулықтың желініндегі патологиялық процесс аяқталуға жақындағанда, қозылардағы зақымдану жаңадан басталғаны байқалды.
Кесте 7. Қозылар мен саулықтардағы кезеңдердің қатар жүруі (іріктелген үзінді)
Түпнұсқадағы ұзын тізім ықшамдалып, мазмұндық қорытындыны айқындайтын мысалдар ғана көрсетілді.
| Отар | Саулық (инв. №) | Саулықтағы кезең | Қозы (инв. №) | Қозыдағы кезең |
|---|---|---|---|---|
| Аязбаев К. | 03283 | Қабыршақтың түсуі | 02554 | Везикул-пустул |
| Аязбаев К. | 05281 | Қабыршақтың түсуі | 02581 | Қабыршақтану |
| Думшибаев С. | 01392 | Пустул | 02001 | Қабыршақтану |
| Думшибаев С. | 21273 | Қабыршақтың түсуі | 03115 | Қабыршақтану |
Осы деректер індеттің өршуі саулықтарда да, қозыларда да қатар жүруі мүмкін екенін көрсетті. Желінінде қабыршағы түсе бастаған саулықтардан туған кей қозыларда ерін терісіндегі зақымдану везикул-пустул кезеңінен басталған, ал кейбірінде қабыршақтану байқалған.
2005–2006 жж. генитальды түрдің динамикасы
Қозылар арасындағы жұғымтал эктимада саулықтардың рөлін нақтылау үшін 2005–2006 жылдар аралығында клиникалық бақылау жүргізілді: саулықтар ай сайын тексеріліп отырды. Нәтиже екі отарда да (Аязбаев К. және Думшибаев С.) жұғымтал эктиманың генитальды түрі тіркелгенін көрсетті; сонымен бірге желіндік және терілік түрлері де жиі кездесті.
Кесте 8. Саулықтардағы генитальды түрдің динамикасы
| Тексеру уақыты | Отар | Тексерілген саулық | Ауруы бар |
|---|---|---|---|
| 15 сәуір 2005 | Аязбаев К. | 300 | 5 |
| 15 сәуір 2005 | Думшибаев С. | 380 | 3 |
| Мамыр 2005 | Аязбаев К. | 298 | 4 |
| Мамыр 2005 | Думшибаев С. | 370 | 2 |
| 10 маусым 2005 | Аязбаев К. | — | 1 |
| 10 маусым 2005 | Думшибаев С. | 385 | — |
| 17 шілде 2005 | Аязбаев К. | 320 | 1 |
| 17 шілде 2005 | Думшибаев С. | 380 | 1 |
| 21 тамыз 2005 | Аязбаев К. | 400 | 5 |
| 21 тамыз 2005 | Думшибаев С. | 390 | 4 |
| Қыркүйек 2005 | Аязбаев К. | 400 | — |
| Қыркүйек 2005 | Думшибаев С. | 392 | — |
| 22 қазан 2005 | Аязбаев К. | 410 | 3 |
| 22 қазан 2005 | Думшибаев С. | 395 | 3 |
| 29 қараша 2005 | Аязбаев К. | 410 | — |
| 29 қараша 2005 | Думшибаев С. | 395 | 1 |
| 16 желтоқсан 2005 | Аязбаев К. | 420 | 1 |
| 16 желтоқсан 2005 | Думшибаев С. | 400 | 2 |
| Қаңтар 2006 | Аязбаев К. | 410 | 1 |
| Қаңтар 2006 | Думшибаев С. | 400 | — |
| 28 ақпан 2006 | Аязбаев К. | 415 | 4 |
| 28 ақпан 2006 | Думшибаев С. | 410 | 5 |
| 19 наурыз 2006 | Аязбаев К. | 420 | 4 |
| 19 наурыз 2006 | Думшибаев С. | 410 | 4 |
Жұғу жолдары және індеттің «қозғаушы тетіктері»
Бақылауларға сәйкес, қозылар арасындағы инфекция энзоотиялық деңгейде бәсеңдегеннен кейін де вирус ересек мал организміне еніп, белгілі бір уақыт сақталуы ықтимал. Бұл жағдай мал қораларында және жайылымда жұғудың қайта іске қосылуына алғышарт болуы мүмкін.
Инфекция көбіне макро- және микрожарақаттар арқылы беріледі. Қатты шөптер теріні жарақаттап, жұғуға «қақпа» ашады. Д. Шмид және Г.И. Лопатников сипаттағандай, стоматиттік, терілік және тұяқ аралық түрлер де кездесуі мүмкін.
Ауру қозылар инфекцияны тікелей де, жанама да жолмен бірінен біріне таратады. Әсіресе жетім қозылар қауіп факторы болып табылады: олар бір саулықтан екіншісіне, бір отардан келесі отарға ауысып, қоздырғышты кеңірек таратуы мүмкін. Сондай-ақ індеттің күшеюі малға таңба салу сияқты манипуляциялар кезінде жиілейтіні байқалады.
Ошағының қалыптасуы және кеңеюі
Жұғымтал эктиманың ошағы — вирустың орныққан аймақтары (ерін, тұяқ арасы және т.б.) бар жануарлар ұсталған қоралар мен жайылымдар, сондай-ақ қалыптасқан жағдайда ауру агентінің сау төлдерге берілу қаупі туған территориялар. Осындай аумақта ауырған жануарлар инфекцияның көзі болып, орта ластанып, індет ошағы нығаяды.
Таралу мысалы
Бақылауға сәйкес, бір ошақтан тысқары таралу аудан және облыс деңгейінде жаңа ошақтардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Мысалы, Жоламан ауылындағы ауырған қозылармен байланысты вирус «Салмен» және «Малайсары» қой қожалықтарында да таралғаны тіркелді.
Қорытынды: ұзақ сақталу жеткіліксіз, маусым мен байланыс шешуші
Жиналған деректерге сүйенсек, жұғымтал эктиманың таралуын вирустың сыртқы ортада сақталуымен түсіндіру орынды, бірақ бұл әрқашан жеткілікті дәлел бола бермейді. Зерттеу қорытындысы аурудың түпкілікті дамуы кейде тек «ұзақ сақталу» факторымен ғана іске аспайтынын көрсетті.
Ошақтың тұрақтылығы көбіне маусымдық жағдайлармен (қоздау науқаны, шөптің өсіп-қатаюы), жұғу тізбегінің белсенді буындарымен (қозы–саулық байланысы, жетім қозылар), сондай-ақ тасымалдаушылардың болуы және қоздырғыштың сыртқы ортада белгілі бір уақыт сақталуымен күшейеді.
Сонымен қатар, бұл өңірлерде жабайы күйіс қайырушылардың ықтимал рөлі де назар аударуға тұрарлық фактор ретінде қарастырылды.