ҚАРАБУРА
Қарабура (XI–XII ғғ.) — оғыз-қыпшақ дәуірінің әйгілі тұлғасы, дуалы ауыз абызы, ықпалды қайраткер. Шыққан тегі — тама руы. Туып-өскен, ғұмыр кешкен өңірлері Шу, Талас, Сырдария, Еділ, Жайық өзендерінің бойын қамтып, көшпелілік пен отырықшылық тоғысқан сахаралық кеңістікте өрбіді. Қарабураның мәңгілік мекені — Қаратаудың етегі, Созақ маңы.
Тегі мен шежірелік желі
Далалық ауызша тарихнамада («қария сөзде») Қарабураның тегі мынадай ретпен таратылады: Қырымның қырық батырының бірі Қарадөн — Жұбаныш — Сүйініш — Ер Бегіс, Ер Көгіс — Тама — Қарабура. Ал Қарабурадан Нәрік — Шора — Есенгелді — Атамшыл — Торым — Базарқұл — Көкі арқылы атақты тархан Есет батырға дейін жалғасады. Бұл желідегі тұлғалардың бәрі де жыр арқауына айналған ересен ерлер ретінде сипатталады.
Маңызды ескерту
Мұндағы «Тама» атауы — осы әулетке қатысты ру атауы, этноним. Оны жеке адам есімімен шатастырмау маңызды.
Өтпелі дәуірдің тарихи аясы
Қарабура өмір сүрген кезең — Орта Азияда Қарахан қағанаты, Ғазнауи сұлтандығы, Салжұқ сұлтандығы, Хорезмшах мемлекеті тәрізді ірі мемлекеттік құрылымдар күшейіп, ислам дінінің қоғамдық кеңістікте салтанат құра бастаған шағы. Осы тұста Ұлы Дала көшпелілерінің ғасырлар бойғы тәңірлік наным жүйесі біртіндеп бір Аллаға мойынсұнуға бет бұрды.
Саяси-әлеуметтік өзгерістерден гөрі санадағы сілкіністер әлдеқайда күрделі келеді. Сахара жұртының өмір салты, шаруашылық-мәдени типі, моральдық-этикалық қатынасы, салт-дәстүрі ұзақ уақыт тәңірлік дүниетаныммен реттеліп, экожүйемен үндесе қалыптасқан тұрақты тіршілік қалыбына айналған еді. Сондықтан исламдық құндылықтардың осы ырғаққа кірігуі жеңіл құбылыс болған жоқ.
Қарабураның қоғамдық рөлі мен ықпалы
Осындай өтпелі кезеңде Қарабура көшпелілер аристократиясы арасындағы ықпалды тұлғалардың бірі ретінде ел тағдырына белсене араласты. Қарахан, Салжұқ, Ғазнауи сияқты мемлекеттік құрылымдар аясындағы күрделі жағдайлар тұсында Қарабураның есімі жиі аталуы — соның айғағы.
Жент төңірегіндегі тартыстар
Сыр бойындағы Жент секілді іргелі қалаларда исламды қабылдаған Қыпшақ–Қимақ одағы ішінде қанды қақтығыстар күшейген кезеңдерде Қарабураның бітімгерлік, басалқылық ықпалы айқын көрінеді.
Дерек арналары
Бұл туралы аңыз-әңгіме түрінде де, күй шежіре түрінде де жеткен қызықты деректер мол.
Қарабура сахара тұрғындары қалыптастырған өмір салтының шырқын бұзбай, исламдық наным-сенімді жерсіндіруге күш салған өз заманының көреген қайраткері ретінде сипатталады.
Яссауи дәстүрімен үндестік және этикалық бағдар
Бұл тұрғыда Қарабура әйгілі ойшыл ақын, сопылық дүниетанымның ірі өкілі Қожа Ахмет Яссауимен мүдделес болды. Фәни мен бақи құндылықтарын парықтай отырып, ол адамгершілік, ізгілік, қанағат, рақымшылдық, адалдық секілді қасиеттерді өмірдің өзекті ұстанымы ретінде дәріптеді.
Адалдыққа сүйенген ұстаным
Қызы Бегім сұлу мен күйеу баласы Санжар сұлтан арасындағы кикілжіңде Қарабураның тек адалдыққа жүгініп, адалдықтың бұлжымас үкімін кепіл етуі — оның өмірлік қағидасын танытатын жарқын мысалдардың бірі.
Есімнің ұранға айналуы және рухани мұра
Қарабура есімінің ұранға айналуы — ол ұстанған гуманистік мұраттың кейінгі ұрпақ үшін де бойтұмардай қастерлі болғанын аңғартады. Қарабура дүние салып, сүйегі Созақ топырағына бұйырғаннан кейін де, оның қабірі Орта Азия халықтары үшін киелі орын санатына көтерілді.
Қарабураның аруағын түркі жұрты күні бүгінге дейін зор құрмет тұтады. Оның кесенесіне қоңырат Құрбан ата, тарақты Шілмәмбет би, тама Құлтас би, сары үйсін Белгібай қажы, ұйғыр Шәкәсім ахуан, өзбек Қожамқұл оқымыстының жерленуі — бұл орынның аймақтық деңгейдегі беделі мен рухани мәнін айқындай түседі.