Темірдің адам өміріндегі және қоғамдық даму барысындағы тарихи мәнін ашу
Темір: периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы
Темір — адамзат өркениетінің дамуын алға сүйреген негізгі металдардың бірі. Ол табиғатта кең таралған, өнеркәсіп пен тұрмыста алмастырылмас, ал адам ағзасы үшін өмірлік маңызы бар элемент.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Темірдің жай зат күйіндегі құрылысы, физикалық және химиялық қасиеттері туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Темірдің адам өміріндегі және қоғамдық даму тарихындағы рөлін ашу, себеп-салдарлық байланыстарды талдау.
Тәрбиелік
Еңбексүйгіштікке, тәртіптілікке және эстетикалық талғамды дамытуға тәрбиелеу.
Көрнекіліктер мен ұйымдастыру
Көрнекіліктер
- Слайдтар (интернет материалдары)
- Электронды оқулық (9-сынып химия)
- Периодтық кесте
- Реактивтер
- Қосымша әдебиеттер, химия энциклопедиясы
Сабақ форматы
- Технологиясы: СКТТ
- Түрі: кіріктірілген сабақ
- Пәнаралық байланыс: әдебиет, физика, биология, астрономия, тарих, медицина
Жоспар
- 1.Темірдің периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы
- 2.Табиғатта кездесуі
- 3.Өнеркәсіпте алынуы
- 4.Физикалық қасиеттері
- 5.Химиялық қасиеттері
- 6.Қолданылуы
- 7.Қорытынды
Темірдің мәні: әдебиет пен өмірден мысал
Қара жер адамзатқа болған мекен,
Қазына іші толған әр түрлі кен.
Ішінде жүз мың түрлі асылы бар,
Солардың ең артығы немене екен?
Күнделікті өмірдегі бейнесі
«Темір» дегенде көз алдымызға ең алдымен шойын мен болат келеді. Қалалар, көпірлер, көлік, темір жол — бәрі де темірге тікелей тәуелді.
Ағза үшін өмірлік маңызы
Адам денесіндегі темір мөлшері шамамен 3 г. Сол темір жоғалса, тіршілік үрдістері тоқтап, адам өміріне қауіп төнеді.
Темірдің маңызын ерекше атап өткен ғалымдардың бірі — атақты минералог, академик А. Е. Ферсман.
Ойлануға арналған тәжірибелік сұрақ
Егер Жер бетінде темір мүлде жоғалып кетсе, не болар еді? Көшелерде темір жол да, пойыз да, машиналар да болмайды; көпірлер қирап, инфрақұрылымның көп бөлігі істен шығады; өсімдіктердің тіршілігі де әлсірей бастайды.
1) Жалпы сипаттама: периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы
Периодтық жүйедегі орны
- 4-период, 4-қатар
- 8-топ, қосымша топша (VIIIВ)
- Реттік нөмірі: 26
- d-элемент
Атомдық құрамы
- Электрондар саны: 26
- Протондар саны: 26
- Салыстырмалы атомдық массасы: 56
- Нейтрондар саны (жуық): 30
Электрондық құрылым
4 электрондық қабат: 2, 8, 14, 2
Тотығу дәрежелері және валенттік электрондар
Темірдің валенттік электрондары сыртқы s-деңгейде және сырттан санағанда екінші d-деңгейде орналасады. Сондықтан темір ауыспалы тотығу дәрежелерін көрсете алады.
Тұрақты тотығу дәрежелері
Химиялық реакцияларда темір көбіне 2 немесе 3 электрон беріп, тұрақты қосылыстарында +2 және +3 тотығу дәрежелерін көрсетеді.
Fe⁰ − 3e⁻ → Fe³⁺
Сирек тотығу дәрежесі
Темірдің +6 тотығу дәрежесін көрсететін қосылыстары да белгілі, бірақ олардың тұрақтылығы төмен.
2) Табиғатта таралуы
Жер қыртысындағы үлесі
Темір — табиғатта таралуы бойынша екінші металл. Оның жер қыртысындағы үлесі шамамен 5,1%.
Көптеген метеориттердің құрамында темір болғандықтан, ерте дәуірде оны «аспан тасы» және «жұлдыз тасы» деп те атаған.
Негізгі минералдары мен кендері
Жер қыртысында темір әртүрлі минералдар түзеді. Өнеркәсіптік маңызы жоғары кендері:
- Қызыл теміртас: Fe₂O₃
- Магниттік теміртас: Fe₃O₄
- Пирит: FeS₂
Ірі қорлар және аймақтық таралу
Қазақстанда темір кендерінің ірі қорлары Рудный темір кені бассейнінде және Орталық Қазақстанда шоғырланған. Көптеген кен орындарында кеннің аз тереңдікте жатуы оны ашық әдіспен экономикалық тұрғыда тиімді өндіруге мүмкіндік береді.
Қостанай өңірінде, әсіресе Соколов–Сарыбай ауданында темір кендері кеңінен белгілі.
Әлем бойынша темір кендерінің ең ірі қорларының бірі Орал аймағында. Сонымен қатар Курск, Кольск түбегі, Шығыс және Батыс Сібір өңірлерінде де ірі кен орындары бар.
Табиғи сулардағы мөлшері
Темір табиғи суларда да кең таралған элементтердің бірі. Орташа концентрациясы 0,01–20 мг/л аралығында өзгеріп отырады.
Келесі қадам
Келесі бөлімдерде темірдің өнеркәсіпте алынуы, физикалық және химиялық қасиеттері, сондай-ақ қолданылу бағыттары қарастырылады.
Қысқаша қорытынды
Танымдық өзек
Темір — d-элемент, реттік нөмірі 26.
Химиялық мінезі
Негізгі тотығу дәрежелері: +2 және +3.
Табиғаттағы орны
Жер қыртысында үлесі 5,1%, маңызды кендері: Fe₂O₃, Fe₃O₄, FeS₂.