Шоқан өмірі
Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Қызылжар орта мектебі • Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі: К. С. Абдуллина
Қазақтың жарық жұлдызы: Ш. Уәлихановқа 180 жыл
Бұл материалдың өзегі — Шоқан Уәлихановтың шығармашылығы мен тұлғалық болмысын тереңірек танып, оның ой-пікірлерінің құндылығы мен өміршеңдігіне көз жеткізу. Шоқан өмірінің жарқын сәттерін, заманының оқиғаларын, оған әсер еткен жағдайларды, сондай-ақ достары мен өнерпаздық қырын шолып өтеміз.
Мақсаты
- Шоқан туралы білімді жүйелеу және тереңдету.
- Ғылыми мұрасының құндылығы мен қазіргі мәнін түсіну.
- Шоқанды қалыптастырған орта, оқиғалар, ықпалдарды бағамдау.
Көрнекілігі
- Шарлар, плакаттар, суреттер.
- Слайдтар және фильмнен үзінділер.
- Постер қорғауға арналған материалдар.
Көрініске керек
- Көрпе, үстел, дастархан және сахналық ұсақ бұйымдар.
- Музыка (күй), сахнаға лайық жарық.
Шоқан өмірі туралы деректер
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылы Көкшетау округінің Сырымбет елді мекенінде, қалың қарағайлы тау етегінде дүниеге келгені айтылады.
Тегі мен тәрбиелік ортасы
Шоқанның атасы — Орта жүздің соңғы ханы, Ресей мен Қытайға танылған Уәли хан. Анасы Зейнеп те текті әулеттен шыққан. Уәлихановтар шежіресі тереңге кетіп, Әз Жәнібек ханға дейін жалғасады.
Іс-шара барысында «Алаш алыптары» атты фильмнен үзінді және Шоқан өмірі мен мұрасына арналған слайдтар көрсетіледі.
Тұлғалық ерекшелігі
Шоқан Уәлиханов қазақ ғылымының қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан тұлға ретінде танылады. Ол — халқымыздың тұңғыш археологтарының бірі, этнограф, зерттеуші, саяхатшы, әрі суретшілік дарыны бар зерек ой иесі.
Оқу бағдарламасында ерекше назар аударатын тақырыптар:
- Шоқанның сапарлары мен зерттеу әдісі
- Тарих, этнография, дінтану бағытындағы жазбалары
- Ғылыми ортадағы беделі мен ықпалы
Сапарлары мен ғылыми еңбектері
Экспедициялар хронологиясы
- 1855 Орталық Қазақстанды, Жетісу мен Тарбағатайды аралап, қазақ халқының тарихы, әдет-ғұрпы, діни ұғымдары жөнінде деректер жинады.
- 1856 Қырғыз елін зерттеу экспедициясына қатысып, кейін Құлжаға барып, Жоңғария тарихымен шұғылданды.
- 1857 Қырғыз еліне қайта барып, мол материал жинақтады; осы еңбектері орыс ғалымдарының жоғары бағасына ие болды.
- 1858–1859 Қашқарияға аса қауіпті сапарын жасап, керуенбасы ретінде «Әлімбай» деген лақап атпен кіргені айтылады.
Негізгі еңбектері
Қырғыз сапарларында және Жетісу өңіріндегі зерттеулерінде жинаған деректерін Шоқан мына еңбектерінде кеңінен пайдаланды:
- «Жоңғария очерктері»
- «Қырғыздар туралы жазбалар»
- «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы»
- «Ыстықкөл сапарының күнделіктері»
- «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы»
Ғылыми ортадағы мойындалуы
П. П. Семенов-Тянь-Шанский Жетісудағы зерттеулері кезінде Шоқанмен ақылдасып отырған. Оның ұсынуымен 1857 жылы Шоқан Орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне сайланды.
Талқылау форматы
Постер қорғау
«Шоқан өмірі», «Шоқан достары», «Шоқан — суретші» тақырыптары.
Көркем көрініс
Шоқан өмірінің соңғы сәтін сахналау.
Сұрақ-жауап
Фильм үзіндісінен кейін оқушылармен талқылау.
Көрініс: Шоқан өмірінің соңғы сәті
Қатысушылар: Шоқан, анасы — Зейнеп, қызметші бала — Жайнақ, Петербургтегі дос қызы — Катерина, ғалым — Семенов, сондай-ақ ауылға келген қазақ жастары.
Сахналық үзінді (қысқартылып, редакцияланған)
Күй ойнап тұрады. Шымылдық ашылғанда қатты жүдеген Шоқан төсекте мүлгіп жатыр. Жанында қайғылы Зейнеп отыр. Ақырын басып Жайнақ кіреді.
Зейнеп: Жай ма, Жайнақ?
Жайнақ: Бірталай жігіттер мен қыздар келіп тұр. Петербург жақтан дейді. Орысша оқып жүрген қазақтың ұл-қыздары екен.
Жайнақ: Былтыр Шоқан жинап, оқуға жіберген жетім балалар көрінеді. Есейіп, адам болыпты.
Шоқан: Не дейді, жаным-ай?
Жайнақ: Сені арнайы іздеп келіпті. Амандық-саулық сұрамақ…
Жайнақ: Тағы бір хабар бар: Катерина келді.
Шоқан: Не дейді?!
Зейнеп: Қайдағы Катерина?
Шоқан: Омбыдағы генерал-губернатордың «үйлендіреміз» деген жиені… Апа, ол пәле емес. Менің жандай досым.
Зейнеп: Шаршама, құлыным…
Шоқан: Апа, мені тұрғызшы. Бойыма күш біткендей.
Зейнеп сүйеп тұрғыза бастағанда, сырттан жастар, Катерина және Семенов кіріп келеді.
Шоқан: Катерина!
Катерина құшақтай берген сәтте Шоқан әлсіреп, құлап түседі. Жұрт абыржып қалады.
Семенов: (тамырын ұстап) Ол енді дүниеде жоқ…
Семенов: Ол халқының бақытын аңсады. Бірақ сол бақытты көре алмай кетті. Мына бума — оның шығармалар жинағы. Оны да көре алмай кетті. Алайда халық бұл еңбектер арқылы Шоқанды бүгін ғана емес, болашақта да таниды.
Катерина: Иә, оның аты халқының тарихына алтын әріппен жазылады. Шоқаннан қалған ұшқын — сендерсіңдер. Ол жаққан от өшпейді деп сенемін.
Естелік, мұра және тарихи бағалау
Ел есіндегі есім
- Көкшетаулықтар ұлы жерлесін мақтан тұтады.
- Шоқан есімімен университет, аудан, қалалардағы көшелер мен кенттер аталған.
- Көкшетау қаласында ескерткіші орнатылған.
- Туған жері Сырымбетте мемориалдық музей ұйымдастырылған.
Шоқан 1865 жылы қайтыс болды. Сүйегі Алтынемел тауының баурайындағы Көшен-Тоған деген жерге қойылған.
Замандастар мен кейінгі ойлар
«Өзінің бізден артық білетіндігін көрсетуге тырыспайтын. Достар арасындағы жай әңгімелердің өзінде-ақ оның білімінің тереңдігі аңғарылып қалатын».
«Шоқан тұлғасы — таусылмайтын сырға бай ғажайып құбылыс. Кейде ойға шомғанда, оның өмірде болғанына да сеніңкіремей қалатыным бар. Келте ғұмырында соншалық мол еңбекті қалай сыйдырған десеңізші?»
«Халықтың дүниетанымы өзен болса, Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев — сол өзенге құйған үш саладай».
«Шоқан Уәлиханов шығыстану әлемінде құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыққанда, орыстың шығысты зерттеуші ғалымдары оны ерекше құбылыс деп түгел мойындап, түркі халқының тағдыры туралы одан ірі жаңалықтар күтті. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі бұл үмітті үзіп кетті…»
«Орта жүзден шыққан қазақ, қазақтың соңғы ханы Уәлидің немересі, Абылай ханның шөбересі, керемет дарын иесі — Шоқан Уәлиханов».
Қорытынды және «ашық микрофон»
Рефлексия
Оқушылар бүгінгі рөлдері мен атқарған жұмыстары бойынша ой бөліседі: қандай дерек әсер етті, қандай тұжырым жасалды, қандай сұрақ туды.
Негізгі идея
Шоқаны бар ел — шоқтығы биік ел. Шоқан мұрасы — халық қазынасы, ғылым мен руханияттың ортақ игілігі.
Болашаққа аманат
«Таулар алыстаған сайын биіктей түседі» деген ой секілді, Шоқан тұлғасы да уақыт өткен сайын дараланып, биіктей береді. Оның рухани мұрасын ұлт игілігіне жарату — бүгінгі жас ұрпақтың қолында.
Қосымша эпизодтар
Көрініс
«Байдалы бидің көңіл айтуы» атты сахналық үзінді көрсету (5-сынып оқушылары).
Оқушылар лебізі
Оқушылардың Шоқан туралы ой-пікірлері мен қысқа эссе-толғаныстары (слайд арқылы ұсынуға болады).