Жеңген топты анықтау
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Бұл жоспар «Зат есімнің жасалуы» тақырыбын оқытуға арналған жаңа сабақ құрылымын ұсынады. Оқушылар негізгі, туынды және күрделі зат есімдерді ажыратып, олардың жасалу жолдарын тәжірибе арқылы меңгереді.
- Сабақтың тақырыбы
- Зат есімнің жасалуы
- Сабақтың түрі
- Жаңа сабақ
- Сабақтың әдістері
- Ойын, сұрақ-жауап
- Көрнекіліктер
- Слайд, кеспе қағаздар, смайликтер
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Зат есімдердің құрамына қарай бөліну түрлерін таныстыру; зат есімдердің жасалу жолдарын меңгерту.
Дамытушылық
Оқушыларға ережені өздері қорытып шығаруға мүмкіндік беру арқылы ойлау қабілетін дамыту; өз бетінше жұмыс істеуге баулу.
Тәрбиелік
Құрбы-құрдастарымен тату болуға, достыққа, сыйластыққа тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу, оқушыларды түгендеу.
- Бағалау тәсілімен таныстыру: әр тапсырмадан кейін смайлик тарату.
Смайликтер арқылы бағалау
Қатты қуанып тұрған — өте жақсы
Күліп тұрған — жақсы
Ренжіп тұрған — қанағаттанарлық
2) Үй тапсырмасын тексеру
118-жаттығу. Төмендегі сұрақтар бойынша жауап алу:
- Зат есім дегеніміз не? Қандай сұрақтарға жауап береді?
- Жалқы есім және жалпы есімдерге мысал келтіріңдер.
3) Жаңа сабаққа кіріспе (слайдпен жұмыс)
Слайдтағы сөздердің жасалуына назар аударып, олардың ерекшеліктерін анықтау ұсынылады. Оқушылар пікірін жинақтап, мұғалім қорытындылайды.
Топ 1 (негізгі түбір сөздер)
- ағаш
- аға
- ән
- күй
- бала
- дәптер
- жел
- ауа
Топ 2 (жұрнақ арқылы жасалған)
- қойшы
- айлық
- білім
- күрек
- аялдама
- бастық
Топ 3 (күрделі сөздер)
- өнеркәсіп
- Көкшетау
- ыдыс-аяқ
- қант қызылшасы
4) Негізгі теория
Зат есімдер құрамына қарай негізгі, туынды, күрделі болып 3 түрге бөлінеді.
Негізгі зат есім
Ешбір қосымшасыз, негізгі түбір күйінде жұмсалған зат есім.
Туынды зат есім
Басқа сөздерден жұрнақ арқылы жасалған зат есім.
Мысалдар
Күрделі зат есім
Зат есімдердің бірігу, қосарлану, тіркесу арқылы жасалған түрі.
Біріккен: бәйтерек, көкпар, белбеу
Қосарланған: ата-ана, ел-жұрт, ас-су
Тіркес: ауыл шаруашылығы, күн тәртібі, сары май
Есім сөздерден зат есім тудыратын жұрнақтар
-шы, -ші
етік+ші, балық+шы, аң+шы
-лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік
жақсы+лық, дос+тық, шын+дық
-ша, -ше
бөлім+ше, кітап+ша, маңдай+ша
-шық, -шік
ойын+шық, үй+шік
-хана, -стан, -кеш
дәрі+хана, кітап+хана, Қазақ+стан, арба+кеш
Етістіктен зат есім тудыратын жұрнақтар
-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе
бөл+ме, тоқы+ма, кес+пе
-ым, -ім, -м
бөл+ім, біл+ім, тоқта+м
-қы, -кі, -ғы, -гі
шап+қы, бұр+ғы, сүз+гі, ашыт+қы
-ыс, -іс, -с
жең+іс, айт+ыс, тала+с
-ық, -ік, -қ, -к
қаз+ық, көр+ік, сұра+қ, тіле+к
-ыш, -іш, -ш
қуан+ыш, өкін+іш, қызған+ыш
-уыш, -уіш
тырна+уыш, еле+уіш, түйре+уіш
Күрделі зат есімдердің түрлері
Біріккен зат есім
Кемінде екі түбір морфеманың бірігуі арқылы жасалады.
Мысал: бәйтерек, бәйшешек, белбеу, көкпар, қайнаға, қолбасы, қолқанат
Қосарланған зат есім
Екі түбір морфеманың қосарлануы арқылы жасалады.
Мысал: абысын-ажын, ақыл-айла, ас-су, ата-ана, бала-шаға, әл-қуат, ел-жұрт, жауын-шашын, ой-пікір, отын-су, ұрыс-керіс, шай-су
Тіркес (құрама) зат есім
Кемінде екі немесе одан да көп сөздің тіркесуі арқылы жасалады.
Мысал: ауыл шаруашылығы, балалар бақшасы, кәсіп одағы, күн тәртібі, қоғамдық еңбек, сары май
5) Топқа бөлу: «Орныңды тап» ойыны
Сынып 3 топқа бөлінеді. Тақтаға негізгі, туынды, күрделі деп жазылады. Оқушыларға әртүрлі зат есімдер таратылып беріледі: әр оқушы тақтаға шығып, өз сөзіне сәйкес дұрыс түрдің қасына барып тұрады.
Тапсырмалар
1-тапсырма: Оқулықпен жұмыс
125-жаттығу: берілген мәтінді көшіріп жазып, зат есімдердің астын сызыңдар. Зат есімдердің жасалу жолын түсіндіріңдер.
2-тапсырма: «Қатесін тап» ойыны
Әр топқа кеспе қағаз арқылы қате жазылған ережелер беріледі. Оқушылар қатені тауып, дұрыс нұсқасын айтады.
Кеспе қағаз 1 (қате тұжырымдар)
- Біріккен зат есімдерге: шұбар ат, сары май, Алматы қаласы.
- Күрделі зат есімдер түбірге жұрнақ жалғану арқылы жасалады: қуаныш, өкініш.
Кеспе қағаз 2 (қате тұжырымдар)
- Тіркес зат есімдер әрқашан бірге жазылады: ауылшаруашылығы, күнтәртібі, есепшот.
- Қосарланған зат есімдерге мысал ретінде тізім толық берілмеген.
Кеспе қағаз 3 (қате тұжырымдар)
- Есім сөздерден зат есім тудыратын жұрнақтар: -ым, -ім, -м (бұл етістіктен тудыратын жұрнақтарға тән).
- Жұрнақ арқылы жасалған зат есімді негізгі зат есім деп атау.
Ескерту: бұл кезеңде мақсат — оқушыға анықтаманы жаттатудан гөрі, логикамен дәлелдету: «біріккен» — бірге жазылады және түбірлер бірігеді; «тіркес» — бөлек жазылатын сөз тіркесі; «туынды» — жұрнақ арқылы жасалады.
3-тапсырма: Әріптерден сөз құра
Тор көздің ішіндегі шашыраңқы әріптерді құрастырып, зат есімдерді табыңдар. Қай топ жылдам әрі дұрыс орындайды?
Әріптер жиыны
Бағалау және қорытынды
Бағалау
Оқушылар жинаған смайликтері арқылы бағаланады. Нәтижесінде ең көп смайлик жинаған топ жеңімпаз болып анықталады.
Үй тапсырмасы
126-жаттығу: берілген туынды зат есімдерге сөйлем құраңдар.