Кімнің өлеңі
«Жазғы кеш» өлеңі арқылы табиғат сұлулығын таныту: сабақтың мақсаты мен құрылымы
Бұл сабақта оқушылар Иса Байзақовтың өмірі мен шығармашылығына үңіліп, «Жазғы кеш» өлеңіндегі жазғы табиғат көрінісін көркем сөз арқылы таниды. Негізгі назар — өлеңнің идеясы, бейнелеу құралдары және әдеби-теориялық талдау дағдыларын қалыптастыру.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Оқушыларды Иса Байзақовтың жыр әлемімен таныстыру, автор туралы мағлұмат беру.
- Жазғы кеш көрінісін танытудағы сөз қолданыс ерекшелігін және суреттеу шеберлігін сезіну.
- Өлеңді ұғынуға, әдеби-теориялық талдауға үйрету.
Дамытушылық
- Оқулық және қосымша материал деректерін тиімді пайдалануға дағдыландыру.
- Ойын еркін айтуға, пікірін дәлелдеуге, әдеби тілмен жеткізе білуге төселдіру.
- Сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
Тәрбиелік
- Сөз астарына, көркем ойдың қыр-сырына мән беруге, идеяны түсініп бағалай білуге баулу.
- Табиғатты сүюге, эстетикалық талғамды байытуға тәрбиелеу.
- Әдемілікті сезіне білуге жетелеу.
Сабақтың барысы: кезең-кезеңімен
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Зейінді сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Оқушылардың назарын өткен тақырыпқа аударып, сұрақтар арқылы ой қозғау жүргізіледі:
- Шоқанның бала күнгі көргені мен үйренгені болашақ өмір жолына әсер етті ме?
- Достық дегенді қалай түсінесіңдер?
- Болашақта кім болуды армандайсыңдар?
«Кім болам?» тақырыбындағы шығармалар ішінара оқылып, жиналады. Мұғалім жауаптарды толықтырып, қорытынды жасайды.
III. Жаңа сабақ
3) Мақсат-міндетті түсіндіру
Бүгін оқушылар Иса Байзақовтың өмірі мен шығармашылығымен танысып, «Жазғы кеш» өлеңін талдайды.
4) Кіріспе әңгіме
«Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген халық даналығы Исаның балалық шағына дәл келеді. Әкесі Байзақ та, анасы Ғазиза да — әнші, өнерге жақын жандар. Иса жасынан ән-жырға, сұлулыққа қанып өседі.
Иса Байзақов туралы қысқаша дерек
Иса Байзақов 1900 жылы Павлодар облысының Ертіс өңірінде дүниеге келген. Тоғыз жасында анасынан айырылып, нағашы атасының тәрбиесінде өседі. Туған нағашысы Рахмет — әнші болған.
Иса — өткір, отты өлеңімен танылған ақын. Қазақтың даңқты әртісі Елубай Өмірзақов: «Өз жасымда Исадай ақынды көрген жоқпын» деп пікір қалдырған. Ол домбырашы, әнші, әртіс ретінде де ел ықыласына бөленген.
Танымал шығармалары
- «Құралай сұлу»
- «Алтай аясында»
- «Қойшының ертегісі»
- «Кавказ»
- «Он бір түн, он бір күн»
- «Ақбөпе»
5–7) Өлеңмен жұмыс: оқу және мазмұнын ашу
- «Жазғы кеш» өлеңі сурет (пейзаж) арқылы түсіндіріліп, мәнерлеп оқылады.
- Оқушылар өлеңді мәнерлеп оқиды.
- Сұрақ-жауап арқылы өлең мазмұны мен идеясы ашылады.
Талқылау сұрақтары
- Табиғат көрінісін осылай көркем суреттеуді әдебиетте қалай атаймыз?
- Жазғы кештің батуын ақын қандай бейнелі сөздер арқылы берген?
Көркемдік құралдар
Теңеу
жібектей, тудай, шашындай
Эпитет
жасыл гүл, көк шатыр, қызыл арай, қызыл нұр және т.б.
8) Тірек-сызба арқылы талдау
- Өлеңнің тақырыбы
- Жазғы кеш
- Мазмұны
- Жаздағы кешкі шапақтың тууын әсем суреттеу
- Шумақ саны
- 3 шумақ
- Тармақ саны
- 4 тармақ
- Ұйқасы
- Қара өлең ұйқасы
- Буын саны
- 11 буын
9) «Жаз» ұғымын тереңдету және салыстыру
«Жаз» сөзінің қырлары
- Тура мағынасы: мезгіл
- Туынды мағынасы: іс-әрекет (жазу)
- Қарама-қарсы мағынасы: қыс
Сұрақтар арқылы жалғастыру
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қыс туралы қандай өлең білесіңдер?
- Ол кімнің өлеңі?
Қосымша тапсырма: «жаз» және «қыс» сөздеріндегі дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме беру (ауызша).
Венн диаграммасы (мазмұн)
Жаз
жаңбыр, жел, айнала жап-жасыл
Қыс
суық, қар, боран, айнала аппақ
Ортақ
мезгіл (бір буынды, бітеу буын)
«Жүгіртпек» ойыны
Екі қатарға екі парақ беріледі: жаз және қыс суреттеріне қарап, әр қатар бір сөйлемнен жазып жалғастырады. Соңғы оқушы мәтінді толық оқып шығады.
IV. Бекіту: сөзжұмбақ
| № | Сұрақ | Жауап |
|---|---|---|
| 1 | Ә. Тәжібаевтің «Толағай» шығармасы қандай ертегі? | Әдеби |
| 2 | Бала Абайға Барлас ақын нені тарту етті? | Домбыра |
| 3 | Ер Төстіктің әкесі кім? | Ерназар |
| 4 | Ы. Алтынсариннің атасы кім? | Балғожа |
| 5 | Махамбеттің серігі, батыр, қолбасшы кім? | Исатай |
| 6 | Абай өсиет еткен бес асыл істің біреуі. | Еңбек |
| 7 | Құстың көзін жауып тұру үшін басына кигізетін былғары тұмылдырық. | Томаға |
V–VII. Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Қорытындылау
Ақын туралы пікірлер оқытылып, мағынасы талданады. Өлеңнің идеясы мен көркемдік ерекшеліктері жинақталады.
Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан оқушылардың жұмысы бағаланады.
Үйге тапсырма
- Өлеңді көркемдеп, мәнерлеп жаттау.
- Жаз туралы шағын әңгіме жазу.
- Жаз тақырыбына сурет салу.
Оқу нәтижесі: нені меңгереді?
Түсіну
Өлең мазмұнын, табиғат суретінің идеялық қызметін ажыратады.
Талдау
Теңеу, эпитет сияқты көркемдік құралдарды тауып, мәтінмен дәлелдейді.
Жетілдіру
Мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастырып, өз ойын әдеби тілмен жеткізуге машықтанады.