Ас қорыту мүшелерінің құрылысыМақсаты

Сабақ туралы жалпы мәлімет

Тақырып

Ас қорыту мүшелерінің құрылысы

Мақсат

Ас қорыту мүшелерінің құрылысымен таныстыру.

Білімділік

Ас қорыту мүшелерінің маңызы, құрылысы және қызметі туралы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Оқушылардың белсенділігін арттыру, қосымша материалдарды пайдалануға дағдыландыру, ойлау қабілетін дамыту.

Тәрбиелік

Дұрыс әрі ағзаға пайдалы тағамдарды таңдау арқылы салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.

Сабақтың типі

Жаңа білімді меңгерту.

Сабақтың түрі

Дәріс.

Әдістер

Түсіндірмелі-иллюстративті тәсіл, топтық жұмыс.

Көрнекілік

Тірек-сызбалар, оқушыға арналған көмекші материалдар топтамасы.

Оқыту технологиясы

Сын тұрғысынан ойлау (Блум таксономиясы).

Пәнаралық байланыс

Тарих: аппендикстің ашылу тарихымен таныстыру.
Медицина: ас қорыту мүшелерінің құрылысын медицинамен байланыстыра талдау.

Сабақ жоспары

Кезеңдер

1. Ұйымдастыру.
2. Ой қозғау.
3. I. Білім жүйесі: ас қорыту мүшелерінің құрылысы мен қызметі; аппендикстің ашылу тарихы.
4. II. Түсіну жүйесі: жаңа білімді түсіндіру, болжам жасау (топтық жұмыс).
5. III. Талдау жүйесі: білімді нақты жағдайда қолдану (топтық жұмыс).
6. IV. Қолдану жүйесі: жеке жұмыс.
7. V. Жинақтау жүйесі: сызықтық диктант, тест жұмысы.

Тапсырмалар форматы

Топтық жұмыс: «Кестені толтыр»

Жаңа материал бойынша ұғымдарды жүйелеу, өзінше түсіндіру.
Топтық жұмыс: «Мылқау сурет»

Берілген суреттен ас қорыту мүшелерін атап, орналасуын көрсету: ауыз қуысы, асқазан, бауыр.
Жеке жұмыс: «Сұрақты суретте»

Сызба/сурет арқылы жауап беру, негізгі мүшелерді белгілеу.
Қорытындылау

Сызықтық диктант және тест арқылы білімді бекіту.

Ой қозғау: проблемалық сұрақтар

Оқушының өз бетінше ізденуін, әрекет жасауын және ойлауын дамыту үшін төмендегі сұрақтар ұсынылады. Адам күнделікті өсімдік текті және жануар текті тағамдарды пайдаланады.

Сұрақтар

1.Күнделікті тағам құрамында қандай күрделі органикалық заттар болады? Суретте берілген органикалық қосылыстарды ажыратыңдар.
2.Тағамдық заттардың құрылымдық қызметі дегеніміз не?
3.Тағамдық заттардың энергетикалық қызметін түсіндіріңдер.
4.Тағамдық заттардың құрамына қандай қосылыстар кіреді?
5.Бұл заттар ұлпалар мен жасушаларға қалай өтеді?

Негізгі жауаптар

1) Нәруыздар, майлар, көмірсулар.
2) Құрылымдық қызмет: тағамдық заттар ағзада тіршілігін жойған жасушалық құрылымдардың орнын толықтыруға қатысады.
3) Күрделі органикалық заттар ыдырағанда энергия бөлініп, жылу, механикалық және басқа түрлерге айналады.
4) Дәрумендер, майлар, нәруыздар, көмірсулар, су, минералды тұздар.
5) Жасуша жарғақшасынан өту үшін күрделі заттар қарапайым молекулаларға дейін ыдырайды; алдымен ерітіндіге айналып, кейін қанға сіңеді. Қан арқылы ұлпалар мен жасушаларға жеткізіледі.

Жұмбақ: «Бұл кім?»

Жұмбақ мәтіні

Қос шауыпкелі бар,

Екі алыпкелі бар.

Қос жол көргіші бар,

Екі үн сезгіші бар.

Жалғыз мол асары бар,

Кеуде қағары бар.

Ауа соғары бар,

Қорек қорабы бар.

Тағы... тағы...

Тоқсан жол торабы бар —

Шешеді бұл жұмбақты,

Талпынған талабы бар.

Жауабы

Адам. Мұндағы «жалғыз мол асары» — ауыз, ал «қорек қорабы» — қарын (асқазан).

Білім жүйесі: ас қорыту жүйесіне кіріспе

Ас қорыту мүшелері мен ас қорыту бездері бірігіп ас қорыту жүйесін құрайды.
Адамда ас қорыту жолының жалпы ұзындығы шамамен 8–10 м.
Тағам ас қорыту жүйесінде механикалық және химиялық өңдеуден өтеді.
Нәруыздар, майлар, көмірсулар бастапқы күйінде суда ерімейді, сондықтан қан мен лимфаға бірден өте алмайды.
Механикалық өңдеу — тағамның шайналуы, ұсақталуы.
Химиялық өзгерістер — ас қорыту бездерінің сөлдерінің әсерінен тағам молекулаларының ыдырауы.

Ас қорыту жолының тізбегі

Ауыз қуысы → жұтқыншақ → өңеш → қарын (асқазан) → ұлтабар → аш ішек → тоқ ішек → тік ішек.

Мүшелер қабырғасының қабаттары

1.Кілегейлі қабат (ішкі).
2.Бірыңғай салалы ет қабаты.
3.Сір қабаты (сыртқы).

Ас қорыту мүшелері: қысқаша анатомия

Тіл

Тіл үш бөлікке бөлінеді және дәм сезуді ажыратуға көмектеседі:

Тіл түбірі — ащыны сезеді.
Тіл ұшы — тәттіні сезеді.
Тіл бүйірі — қышқыл мен тұзды сезеді.

Жұтқыншақ

Ұзындығы шамамен 11–13 см болатын бұлшықетті мүше. Төменгі жағы тарылып, өңешке өтеді.

Өңеш

Ұзындығы шамамен 25 см болатын бұлшықетті түтік. Қабаттары: кілегейлі, етті және дәнекер ұлпалы қабат.

Асқазан (қарын)

Ас қорыту жолының көлемді ұлғаюы.
Сыйымдылығы шамамен 3 л.
Ұзындығы 25–30 см, ені шамамен 14 см.
Қабырғасының бұлшықеттері үш қабат түзеді: сопақша, қиғаш және сақина тәрізді.
Сақина тәрізді бұлшықеттер сфинктер түзеді және тағамның асқазаннан ішекке өтуін реттейді.

Аш ішек

Ас қорыту жолының ең ұзын бөлігі: 5–7 м.
Үш бөлікке бөлінеді: ұлтабар, аш ішек, мықын ішек.
Ұлтабар қарынның пилорикалық бөлімінен басталып, нәзік ішекке өтеді.
Ұлтабардың орта тұсында ұйқы безі түтігі ашылады.
Ұлтабардың ұзындығы шамамен 27–30 см.
Аш ішек пен мықын ішекте қорытылу аяқталып, сіңірілу жүреді.

Тоқ ішек

Ұзындығы 1,5–2 м.
Басы диаметрі шамамен 8 см, соңы 4–5 см.
Қабырғасы: кілегейлі, етті және сір қабат.
Бөлімдері: соқырішек, жиек ішек және тік ішек.

Аппендикс

Соқырішектің құрт тәрізді өсіндісі — аппендикс. Ұзындығы шамамен 8–15 см. Ол иммундық жүйемен байланысты мүшелердің бірі ретінде қарастырылады.

Аппендикс туралы тарихи деректер

Ғылыми сипаттама және атаулар

Аппендикс бейнесі Леонардо да Винчидің суреттерінде көрсетілгені айтылады.
XVI ғасырда анатомияның негізін салушылардың бірі Андрей Везалий аппендикстің топографиялық анатомиясын сипаттаған.
Бұл ауруға атау беру америкалық хирург Фитцтің есімімен байланыстырылады.
Латынша қабынған өсіндіні операция арқылы алып тастау аппендэктомия деп аталады.

Әл‑Фараби туралы аңыз-дерек

Дереккөз ретінде Қ. Амангелдиевтің «Адырлы асулар» (1977) кітабында берілген әңгіме келтіріледі: Әбу Насыр Әл‑Фараби ауырған танысын жасырын түрде тексеріп, жарылуға жақындаған соқырішек өсіндісін кесіп алып тастап, жара орнын жібек жіппен тіккені айтылады. Науқас бірнеше күнде айығып кеткеннен кейін бұл хабар дінбасыларға жетіп, олар қарсылық білдірген. Қысымнан соң Әл‑Фараби Бағдатқа бет алған керуенге еріп, қаладан түн ішінде кетуге мәжбүр болғаны баяндалады.

Осы әңгімеде Әл‑Фараби дүние жүзіндегі тұңғыш аппендэктомия жасаған тұлға ретінде аталады.