Желтоқсан қозғалысының қозғаушы күштері
Желтоқсан 1986: ұлт рухын оятқан үш күн
Сыныпта баяу музыка әуені естіліп тұрған сәтте сабақ Қазақстан тарихындағы шешуші белестердің бірі — 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына арналады. Мақсат — оқиғаны біржақты ұранмен емес, кезең-кезеңімен талдап, қозғалыстың қозғаушы күшін, мақсат-мүддесін және оның тарихи маңызын ашу.
Сабақтың мақсаты мен тәрбиелік өзегі
Білімдік мақсат
1986 жылғы 16 желтоқсанда басталған қозғалысты түсіндіру, тарихи контексті мен негізгі сипаттамаларын айқындау, себеп пен салдарды байланыстыра талдау.
Дамытушылық мақсат
Оқушылардың ғылыми білімін тереңдету, ой-өрісін кеңейту, дәлелмен сөйлеу және пікір білдіру дағдысын дамыту.
Тәрбиелік мәні
Отансүйгіштікке, елін қорғауға, адамгершілікке, ерлікке, бейбітшілікке және парасаттылыққа тәрбиелеу.
1986 жыл: «дақпырт» пен «шындық» арасындағы сабақ
Желтоқсан 1986 — жас ұрпақтың ұлттық сана мен азаматтық жауапкершілікке бет бұрған кезеңі. Қоғам «жаңғыру» ұранымен келген саяси өзгерістерді шынайы жаңару деп қабылдады. Алайда оқиғалар өрбіген сәтте жастардың талабына биліктің жауабы диалог емес, күшке сүйенген қысымға айналды.
Бұл сабақта Желтоқсан оқиғасы үш кезең бойынша талданып, әр кезеңдегі жазалаушы құрылымдар мен наразылыққа шыққан жастардың әрекеті салыстырылып түсіндіріледі.
Қаһарлы да қасіретті үш күн: кезең-кезеңімен талдау
1-кезең: 16–17 желтоқсан түні
Алғашқы толқуКей деректерде сол түні қаладағы бірнеше оқу орны мен жатақханаларда жастар арасында үндеу тарату, ұран мен плакат әзірлеу секілді әрекеттер болғаны айтылады. Бұл сәт жастар үшін — толқу мен үміт, шешім мен серпіліс кезеңі еді.
Тарихи параллель ретінде 1979 жылғы Ақмолада (Целиноград) неміс автономиясына қарсы өткен наразылық акциялары жиі еске алынады: қоғамда ұлттық мәселелерге сезімталдық күшейген кезең болатын.
2-кезең: 17 желтоқсан (07:00–18:00)
Бейбіт шеру және диалог талпынысыБұл аралықта 200–300 адамдық митинг біртіндеп мыңдаған адам қатысқан наразылық шеруіне ұласты. Осы кезең — демонстранттар мен партия-кеңес құрылымдарының өкілдері, комсомол жетекшілері, жоғары оқу орындарының басшылары арасында сөз алмасуға ұмтылыс болған уақыт. Әміршіл-әкімшіл жүйе мен жас демократиялық талаптың бетпе-бет келген сәті де осы.
Неге тең диалог орнамады?
- Билік алаңға шыққан жұртты өзімен тең тарап ретінде қабылдамады; жастарды «тәртіп бұзушы», «экстремист» деп бағалау жиіледі.
- Екі жақтың тілдік және түсіністік алшақтығы диалогты күрделендірді.
- Билік «тез тарату» мақсатын көздесе, жастар орталықтың өктем саясатын қайта қарауды талап етті.
Комиссия төрағасы М. Шаханов ой түйінінде: қайшылық күшейген тұста да екі жақ ақылды сөзге тоқтап, шешімге келетін мысалдар тарихта аз емес екенін, сондықтан бұл оқиғаны да ушықтырмай тоқтатуға болар еді деген пікір айтады.
3-кезең: 17 желтоқсан 18:00–18 желтоқсан
Қақтығысқа ұласуҮшінші кезеңде қарсы тұрған күштердің арбасуы қақтығысқа ауысып, жағдай ушыға түсті. Қарулы жасақтардың күші қолданылып, наразылық білдірушілер еріксіз қорғанысқа көшті. Бұл күндері алаңда болған қатал әрекеттер, ұстаулар, жазалау шаралары оқиғаның трагедиялық сипатын тереңдетті.
Қарама-қайшылықтың күрделілігі
Қақтығыста арандатушылардың болғаны туралы да айтылады. Кей сәттерде бейбіт шеруге қатысқан жастар да, көшеде кетіп бара жатқан адамдар да күшпен ұсталып, қамауға алынды. Ұлттық белгіге қарап «іріктеу» әрекеттері болғанын сол кезеңдегі кей жауапты тұлғалар кейін мойындағаны белгілі.
Есте қалған есімдер
Оқиға барысында қыршыннан қиылған жастардың есімдері халық жадында қалды: Сәбира Мұхамеджанова, Ләззат Асанова, Ербол Спатаев, Қайрат Рысқұлбеков және басқа да құрбандар.
Бейбіт сипаттағы талаптар
Демонстрация бастапқыда бейбіт саяси қарсылық сипатында өтті: жұртшылық Г. В. Колбиннің тағайындалуына наразылық білдірді, әлеуметтік қиындықтарды (тұрғын үй, жұмысқа орналасу), ана тілінің қолданыс аясының тарылуын көтерді. Қолда Ленин портреті болғаны, халық әндері айтылғаны, қарусыз жүргені де деректерде кездеседі. Басқа ұлттарға қарсы өшпенділік пен мемлекеттік құрылысты құлатуға бағытталған ұрандар кең сипат алмағаны айтылады.
Сахналық үзінді (сабақ элементі)
Сабақ құрылымында сахналық көрініс беріледі: Ләззаттың анасына телеграмма келіп, әуелі қызының ауыр хәлде жатқаны, кейін қаза болғаны туралы хабар жеткізіледі. Осы тұста «Қарабауыр қасқалдақ» әні орындалады.
Қайрат Рысқұлбеков: азаматтық рух пен өлең
Қайрат Рысқұлбеков — Желтоқсанның қасіретті толқынында жазықсыз құрбан болған жастардың символына айналған тұлға. Жастықтың балғын шағында әділетсіздіктің темір құрсауына тап болып, ел алдындағы азаматтық рухын биік ұстай білді.
Өлеңнен үзінді: «Ақтық сөз»
Күнәдан таза басым бар,
Жиырма бірде жасым бар.
Қасқалдақтай қаным бар,
Бозторғайдай жаным бар,
Аламын десең, алыңдар!
Қайрат деген атым бар,
Қазақ деген затым бар.
Еркек тоқты — құрбандық,
Атам десең, атыңдар!
Мен келмеске кетермін,
Көрмеген, қош бол, таңдарым —
Көре алмай мен өтермін.
Хош аман бол артымда,
Ағайын туған азамат!
Артымда қалған ата-анам,
Ел-жұртым саған аманат!
Сабақ барысында «Желтоқсан желі» әні орындалып, оқиғаның эмоционалдық-тарихи салмағы өнер тілімен тереңдетіледі.
Тарихи маңызы: ұлттық сананың жаңғыруы
Қозғалыс бастапқыда демонстрация, манифестация және бейбіт диалог формасында өрбіді. Алайда соңғы сәтте қақтығысқа ұласып, жазалаушы құрылымдардың күш қолдануы көптеген жастардың тағдырын үзді. Сол себепті оқиға қоғамдық санада «Желтоқсан 1986 көтерілісі» ретінде орнықты.
Рухани оянуға әсер еткен арналар
Ұлттық рухтың қайта түлеуіне әдебиет пен мәдениеттің ықпалы зор болды. Жастардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда І. Есенберлин, М. Әуезов, С. Мұқанов, О. Сүлейменов, М. Мағауин, Ә. Кекілбаев сынды қаламгерлердің еңбектері ерекше аталады.
Желтоқсан толқыны өзге халықтарға қарсы бағытталған өшпенділік емес, ұлттық ар-намыс пен еркіндікті қорғау талабымен сабақтастырылады. Қозғалыс одақ шеңберінде демократиялық жолмен шешім іздеуге шақырған жаңа сатының белгісі болды.
Тәуелсіздік күні
1991 жылғы 16 желтоқсаннан бастап Қазақстан бұл күнді Тәуелсіздік күні ретінде атап өтеді. Желтоқсан оқиғасы ұлттық сананы өсіріп, халықтың рухани өміріне терең әсер еткен тарихи белеске айналды.
Қорытынды және сабақтың финалы
Сабақ соңында оқушылармен бірге «Қазағым менің» әні орындалады. Мұғалім белсенді қатысқан оқушыларға алғыс білдіріп, білімде озат болып, армандарына жете берулеріне ақ тілегін айтады.
Қорытынды бөлімде М. Мақатаев сөзіне жазылған «Ал, енді мен ақыл айтам» әні домбырамен орындалып, сабақтың тәрбиелік-рухани өзегі бекемделеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1 А. Бөкей. «Желтоқсан құрбандарын жоқтау». Алматы, 1992.
- 2 М. Шаханов. «Алматы. 1986 жылғы желтоқсан: аңыз бен шындық». Алматы, 1991.
- 3 Н. Ә. Назарбаев еңбектері.
- 4 Мерзімді басылымдар: «Жұлдыз» №12 (1989); «Қазақ тарихы» №3–4 (1996–1997).
Қысқаша жоспар
- 1 1986 жыл: дақпырт пен шындық
- 2 Үш кезең: түнгі толқу → бейбіт шеру → қақтығыс
- 3 Қорытынды және тәуелсіздікке әсері