Өлең тақырыбы
Сабақ туралы мәлімет
Өтетін орны
Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Егіндібұлақ селосы
Пән мұғалімі
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Машрапова Лаззат Хамитқызы
Тақырып
Ақан өлеңдеріндегі күйзелісті көңіл күй (жан азасы бейнеленген туындыларды талдау)
Сабақ мақсаты
Жан азасы бейнеленген ақын өлеңдерінің мазмұнын ашып, көркемдік-идеялық қырынан талдау.
Дамытушылық
Оқушылардың танымдық деңгейін көтеру, зерделеу дағдыларын қалыптастыру, шығармашылықпен жұмыс істеуге баулу.
Тәрбиелік
Қазақ халқының өнерімен таныстыру, халық өнеріне және ел дәстүріне құрмет пен патриоттық сезімді қалыптастыру.
Сабақтың форматы мен ресурстары
Сабақ түрі
Ізденіс-зерттеу
Әдіс-тәсілдер
Сұрақ-жауап, талдау, пікірталас, салыстырмалы мінездеме
Көрнекілік пен құралдар
- Ақан серінің портреті
- Интерактив тақта, слайдтар
- Үнтаспа (ән тыңдату)
- Семантикалық карталар
- Суреттер: тазы, жүйрік ат, қыран құс
Кіріспе: сал-сері дәстүрі және Ақан болмысы
Ер жігітке тән мінезімен, серілік болмысымен дараланған ақындардың бірі — Ақан сері. Сабақ басында сал-серілерге тән қасиеттерді жүйелеп, Ақанның тұлғасын осы өлшеммен қарастырамыз.
Сал-серіге тән сипаттар
- Әнші, өнерлі тұлға
- Сазгер әрі ақын
- Ер көңіл, жүректі жан
- Сәнді киім, жүйрік ат, қыран құс, алғыр ит иесі
Ақан серінің ерекшелігі
Ақан ит жүгіртіп, құс салып, саятшылықпен айналысқан. Ол жүйрік аттың жақсысына, құстың алғырына, қыранына ғашық болып, сұлулықты сүйген жан ретінде танылады. Осы талғамы мен нәзік жаратылысы оны өзге серілерден даралап көрсетеді.
Ақан серінің атаулы серіктері
- Қараторғай — қыран құс
- Көкжендет — қаршыға
- Базаралы — құмай тазы
- Құлагер — әйгілі тұлпар
Қайғының шоғырлануы
Серілік құрып, ел еркесіне айналған Ақан өмірінде бірінен соң бірі ауыр соққылар келеді: Көкжендет бір күнде жоғалады; көп өтпей Базаралы тазысы у жеп өледі; Құлагерге мініп шабамын деп аттан құлаған інісі Айберген қаза табады. Бұл оқиғалар ақынның жан әлеміне салмақ түсіріп, күйзелісті көңіл күйдің поэтикалық өзегіне айналады.
Негізгі бөлім: күйзелісті көңіл күйді танытатын өлеңдер
Сабақта Ақанның қыран құсы Қараторғайға және жүйрік аты Құлагерге арналған өлеңдері арқылы ақынның жан азасын, ішкі трагедиясын талдаймыз. Ән тыңдату, мәтінмен жұмыс, сұрақ-жауап және салыстырмалы мінездеме әдістері қолданылады.
«Қараторғай»: қыранның қартайған шағы — ақынның мұңы
Шығу тарихы
Өлеңнің аясында атақты шешен Зілқараның Әлібек батыр ұлының Қараторғай атты қыраны туралы хикая айтылады: бір жылда көп түлкі алған алғыр құс қартайып, қанаты түсіп, қиналып, ақыры қауқары қайтып құлай береді.
Мәтіннің өзегі
Ақын бір кездегі айбарлы қыранның бүгінгі халін аянышпен суреттеп, өз жүрегінің езілуін білдіреді:
«Қараторғай, ұштың зорға-ай,
Бейшара, шырылдайсың жерге қонбай…»
Беткі қабатта қарапайым көрінгенімен, әннің астарында терең трагедия бар: қартайған қыран тағдыры арқылы ақын өзінің өмірлік күйзелісін де ишаралайды.
Талдауға бағытталған сұрақ
Ақын тек құстың аянышты халін ғана сипаттай ма, әлде мұнда өз жан әлемінің де сыры бар ма?
«Бірге өскен кішкентайдан, беу қарағым,
Айырылдым қапияда сенен неғып…»
Осы жолдардағы өкініш пен сағыныш — қыранға ғана емес, ақынның өзіне тірек болған асыл дүниелердің бәріне арналған жан мұңы.
Музыкалық ерекшелік
Зерттеушілер «Қараторғай» әнін әр нотаны бір-біріне жымдастыра, ішкі жан дүниені тебірентердей етіп орындау қажет екенін айтады. Әннің жазылу стилі полифониялық сипатқа жақын, көп дауысты орындалымға лайықталған.
«Құлагер»: тұлпар өлімі — ақын трагедиясының шегі
Ақанға тірек болған тұлпар
Сүйген жары Ұрқия дүние салғаннан кейін, ақынды ауыр күйзелістен уақытша арылтатын бір жұбаныш — Құлагер болады. Құлагер талай жарыста озып, бәйгенің алдына шыққан жүйрік ретінде елге танылады.
Алғашқы ән және «Маңмаңгер»
Бір астағы бәйгеден кейін Ақан сүйікті жануарын жетелеп, маңдайынан сипап, маң-маң басқан ырғағына ілесіп ән шығарады. Бұл — Құлагерге арналған алғашқы ән, ел ішінде «Маңмаңгер» аталған.
«Құлагер» өлеңінің шығу тарихы
Ереймен елінде Керей Сағынайдың асындағы бәйгеге Құлагер қосылады. Ақан жүйрікті жасырып апарып, бәйгеге қосылып кеткенше ешкім білмесін дейді: өзінің де, Құлагердің де жауы барын сезеді. Аңдыған Батыраш пен Қотыраш жақтастары Құлагерді ұрып өлтіреді. Бұл өлім Ақанға орны толмас жара салып, сері көңілін елден де, ерден де суытады.
Өлеңнің негізгі идеясы
- Жүйріктің, сәйгүліктің өліміне байланысты қайғы-зар
- Жақсының жолын бөгейтін озбырлық пен зұлымдықты әшкерелеу
- Ақынның психологиялық күйзелісін көрсету
Талдауға арналған сұрақтар
- Құлагер трагедиясы ақынға қалай әсер етті?
- Өлеңде ақынның психологиялық жай-күйі қалай суреттеледі?
- Құлагердің бабы, шабысы, сырт келбеті, тегі және алған бәйгелері қалай танытылады?
Жан азасы поэтикасы: жоқтау дәстүрі және психологиялық өріс
Көңіл күй өлеңінің түрі
Ақанның жан жарасын танытатын өлеңдерінде ауыз әдебиетінің тұрмыс-салт жырларымен сабақтас жоқтау сарыны анық байқалады.
Жоқтаудың белгілері
- күрсіну, күңірену
- аза тұту, мұңдану
- зарлану, қайғыру
- көз жасын көл ету
Пікірталасқа жетелейтін сұрақтар
- Ақынның мұң-зарының түп тамыры неде?
- Дарынды адам мен жүйрік ат тағдыры неліктен аянышты аяқталды?
- Өлеңді оқығанда қандай сезімге бөлендіңдер?
Мұғалімнің түйіні
Құлагерді өлтірушілер бір жағынан өз жүйріктеріне бой бермейтін тұлпардан құтылғысы келді, екінші жағынан Ақанды да тұқыртуды көздеді. Бұл қастандық ақын өміріне ауыр соққы болып тиді.
Көркемдік талдау: тіл өрнегі мен бейнелеу құралдары
Эпитеттер
- «қызыл ауыл»
- «келте жібек құйрығың-ай»
- «қой мойын, қоян жақ»
- «сандал керім»
Теңеу
- «саптаяқтай»
Метафоралар
- «сұңқар»
- «тұлпар»
Үндестік: Абай және Ақан
Жүйрік аттың сынын, мүшесін, қасиетін суреттейтін шығармалардың бірі — Абайдың «Аттың сыны» өлеңі. Абай аттың бітімін талдап берсе, Ақан да Құлагердің айрықша белгілерін дәл бедерлейді. Бұл тұста екі ақындағы сыйпаттау дәстүрінің үндестігі байқалады.
Еркін жазу: тілдік қорды кеңейту
Сөз тіркестері
- Ат ізін салмау
- Көптен келмей кету
- Ат ізін құрғатпау
- Жиі келіп тұру
- Ат құйрығын кесісу
- Араздану, ара қатынасты үзу
Мақал-мәтелдер
- Ер қанаты — ат.
- Жақсы ат — жақсы серік.
- Жылқы — малдың патшасы.
Қорытынды: Ақан трагедиясының көрінісі
Бүгін біз Ақан серінің күйзелісті жан азасын танытатын өлеңдерін талдадық. Құлагердей тұлпарға жырдан ескерткіш орнатқан ақындардың бірі — Ілияс Жансүгіров. Оның поэмасындағы Ақанның зары мен қасіреті Құлагер өлімі арқылы тереңдей түседі:
«Құлагер қорқырайды қаныменен,
Ақын да шырқырайды жаныменен.
Егіліп, төгіледі Ақан сері,
Зарланған Құлагердің әніменен…»
Түйін
Ақан сері өлеңдеріндегі бұл көрініс — ақын трагедиясының айнасы. Құлагерге жасалған қатыгездік — сұлулықты, өнерді, асылды түсінбейтін зұлымдықтың белгісі. Осылайша ақынның тағдырына заманның қаталдығы мен опасыздықтың көлеңкесі түскені аңғарылады.
Үй тапсырмасы
- «Бес жолды өлең» жазу.
- Ойтолғау: «Құлагер — жел жетпес жүйрік».
Бағалау
Бағалау сабақ барысындағы белсенділік, мәтінмен жұмыс сапасы, талдау тереңдігі және пікірталастағы ой дәлелдігі бойынша жүргізіледі.