Арнаулы экономикалық аймақтардың қаржысы
Арнаулы (еркін) экономикалық аймақ: ұғымы және орны
Нарықтық экономика жағдайында әкімшілік-аумақтық бірліктердің аумақтарында экономикалық және әлеуметтік қызметті кеңірек ырықтандыру арқылы дамытудың ұйымдық-экономикалық әдістері кең тараған. Мұндай тәсілдер экономиканы дамытудың нарықтық жолын таңдаған елдерде, әсіресе еркін немесе арнаулы экономикалық аймақтар формасында қалыптасып, кеңінен қолданылып келеді.
Ырықтандырудың негізгі түрлері
Экономикалық қызмет еркіндігінің дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін. Сол себепті тәжірибеде мынадай атаулар қолданылады:
- Еркін сауда аймағы сауда операцияларын жеңілдетуге басымдық береді
- Еркін кеден аймағы кедендік рәсімдер мен режимдер жеңілдетіледі
- Қосалқы аймақ ерекше режим белгілі бір секторға/аумақ бөлігіне таралады
- Оффшорлық аймақ ырықтандырудың ең шекті нұсқасы ретінде қарастырылады
Арнаулы (еркін) экономикалық аймақ (АЭА) — аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдету үшін шетелдік капиталды, озық шетелдік технологияларды және басқару тәжірибесін тартуға бағытталған, белгілі бір әкімшілік шекарасы мен айрықша құқықтық режімі бар арнайы бөлінген аумақ.
Мақсаттар мен күтілетін нәтижелер
Экономиканы сауықтыру
АЭА құру аймақ экономикасын сауықтыруға және маңызды микроэкономикалық міндеттерді шешуге бағытталады: өндірісті тұрақтандыру, өндіріс көлемін ұлғайту, шаруашылықты жаңғырту.
Нарықты сапалы тауармен толықтыру
Ішкі нарықты жоғары сапалы тауарлармен толықтыруға, өндірістік тізбектерді күшейтуге және бәсекеге қабілетті өнім шығаруға жағдай жасайды.
Адами капитал
Қосымша капитал мен технология есебінен жұмыспен қамту кеңейеді, жергілікті жұмыс күшінің біліктілігі артады, маркетинг пен менеджменттегі тәжірибе жинақталады.
Инвестиция тарту
Шетелдік капиталды және озық басқару тәжірибесін жүйелі түрде тартуға арналған институционалдық орта қалыптастырылады.
Қызмет еркіндігі және қатысушыларға қойылатын жалпы қағидалар
АЭА аумағында отандық және шетелдік заңды тұлғалар мен азаматтардың шаруашылық, қаржы және өзге қызметінің кез келген түріне (заңнамада тыйым салынған түрлерден басқа) рұқсат етіледі.
Ұйымдастырудың маңызды ерекшеліктері
- Отандық заңды тұлғалар (энергетикалық және көлік жүйелеріне жататындардан басқа) ведомстволық бағыныштылығына қарамастан аймақта тәуелсіз ұйымдар ретінде әрекет етеді.
- Аймақтан тыс орналасқан заңды тұлғалар АЭА аумағында өз филиалдарын немесе жаңа кәсіпорындарын құра алады.
Қазақстандағы АЭА тәжірибесі: эволюция және сабақтар
1992 жыл: алғашқы бастамалар
Қазақстанда АЭА жұмысының тәжірибесі бар: 1992 жылы әртүрлі облыстарда бірнеше аймақ құрылған. Алайда олардың қызметі тауар-ақша айналымын толық бақылаудың әлсіреуі және әкімшілік-аумақтық бірліктердің экономикалық дербестігі күшеюі тұрғысынан орталық билікті қанағаттандырмады. Нәтижесінде аймақтар таратылды.
1996–1998 жылдар: қайта жандандыру және орталықтандыру
1996 жылдан бастап Қызылорда, Ақмола, Лисаков АЭА-ларының қызметін жаңғырту бұл құралдың жұмыс тетіктерін жақсартуға мүмкіндік берді. Бірақ 1998 жылдың аяғынан бастап басқару мен қаржыны орталықтандыру бағыты олардың өміршеңдігіне тікелей әсер етті.
Қазіргі кезең: Ақтау және Астана
Қазіргі уақытта Қазақстанда екі АЭА — Ақтауда және Астанада — жұмыс істейді. Олар қысқа мерзім ішінде бірқатар жаңа өндірістерді құруға жағдай жасады. Астанада қалаға астана ретіндегі айрықша мәртебе берілгендіктен, салықтарды бөлу және өндірістік-техникалық мақсаттағы өнімдер импортына жеңілдетілген тәртіп сақталды.
Инновациялық бағыт: «Ақпараттық технологиялар» паркі
Қазақстан Республикасының ғылыми-техникалық және инновациялық әлеуетін неғұрлым толық пайдалану, сондай-ақ ақпараттық технологиялардың экспортқа бағдарланған және импорт алмастырушы жаңа саласын қалыптастыру мақсатында 2013 жылғы 1 қазанға дейінгі кезеңге «Ақпараттық технологиялар» паркі арнаулы экономикалық аймағы құрылды.
Құрылу тәртібі және басқару архитектурасы
Арнаулы экономикалық аймақ орталық атқарушы биліктің жергілікті өкілетті және атқарушы органдардың ұсыныстары негізінде қабылдайтын шешімі бойынша құрылады.
Әкімшілік кеңес
Басқару үшін республикалық және жергілікті органдардың, сондай-ақ АЭА аумағында тіркелген отандық және шетелдік кәсіпорындар мен ұйымдардың өкілдерінен Әкімшілік кеңес құрылады.
Төрағаның мәртебесі
Кеңесті төраға басқарады. Төрағаны Президент тағайындайды және қызметінен босатады.
Операциялық дербестік қағидасы
Егер кәсіпорындар мен ұйымдардың жедел шаруашылық-қаржы қызметі аймақ үшін белгіленген құқықтық режимге қайшы келмесе, Әкімшілік кеңес олардың ағымдағы қызметіне араласпайды.
Әкімшілік кеңестің кеңейтілген өкілеттіктері
- Шетелдік капитал тарту және даму бағдарламаларын әзірлеу, іске асыру
- Қаржы, кредит және кеден саясатын айқындау
- Экспорт-импортты лицензиялау және үлестеу
- Салықтар мен төлемдерді өндіріп алу, бағалы қағаздар шығару
- Жерді, жер қойнауын, ресурстарды және негізгі капиталдарды жалға беру
- Қаржы нарығы мен инфрақұрылымын ұйымдастыру
Қаржы, салық және кеден режімдері
Есеп айырысу тәртібі
Аймақтың отандық және шетелдік заңды тұлғаларының аймақтан тыс әріптестерімен кредит-есеп айырысу операциялары корреспонденттік шоттар жүйесі арқылы ұлттық валютада жүзеге асырылады.
Салықтық әкімшілендіру
Әкімшілік кеңестің салық қызметі аймақ аумағындағы салық операцияларының барлық түрлерін жүзеге асырады.
Қаржы қоры (бюджет): қалыптастыру логикасы
АЭА Әкімшілік кеңесі қаржы қорын қалыптастырады. Егер аймақ шекарасы әкімшілік-аумақтық бөлініс шекарасымен сәйкес келсе, бұл қор (бюджет) сол әкімшілік-аумақтық бірліктің бюджеті ретінде де қызмет атқарады.
Кіріс көздері
Аймақта тіркелген заңды және жеке тұлғалардан алынатын салықтар, алымдар және басқа міндетті төлемдер.
Шектеу
Арнаулы қорларға түсетін түсімдер АЭА қаржы қорын (бюджетін) қалыптастыру көзі бола алмайды.
Қаржы қорының (бюджеттің) жоғары бюджетпен өзара қатынасы АЭА қаржы қорына түсетін кірістердің жалпы сомасынан аударылатын аударымдардың ұзақ мерзімді, тұрақты нормативі арқылы айқындалады.
Мақсатты қорлар
Әкімшілік кеңес мақсатты қаржы қорларын, соның ішінде АЭА-ның экономикалық және әлеуметтік қорын құра алады; олардың көздері ретінде бос бюджет қаражаты және салықтық емес аударымдар мен алымдар белгіленуі мүмкін.
Салық салу
Аймақта салық салу елдің салық заңнамасына сәйкес жүргізіледі. АЭА аумағында тіркелген және қызметін жүзеге асыратын ұйымдар үшін корпорациялық табыс салығы мөлшерлемесі әдеттегі мөлшерлемеден төмен белгіленеді.
Кеден режімі
АЭА аумағында еркін кеден аумағы режімі қолданылады.
Құқықтық тұрақтылық және инвестор үшін кепілдіктер
Егер АЭА-ның құқықтық режімі өзгерсе немесе аймақ мерзімінен бұрын таратылса, аймақ аумағында инвестициялық қызмет жүргізіп жатқан шаруашылық жүргізуші субъектілерге инвестиция салынған мезеттегі шарттарға сәйкес қызметін жалғастыру құқығы кепілдендіріледі.
Кепілдіктің қолданылу мерзімі
Бұл құқық АЭА құрылған мерзімінің соңына дейін сақталады, бірақ 10 жылдан аспауы тиіс. Мерзім құқықтық режимді жою немесе өзгерту күнінен бастап есептеледі.
Нәтижесінде АЭА-да бизнестің әртүрлі салаларындағы кәсіпкерлік белсенділікті күшейтуге қолайлы жағдайлар қалыптасады.
Халықаралық практика көрсететін тиімділік факторлары
Басқа мемлекеттердегі АЭА тәжірибесі әлемдік экономикадағы өзгерістерді белсенді қабылдай отырып, мұндай аймақтардың өздігінше дамуға қабілетті екенін және жалпы ұлттық экономикаға оң ықпал ететінін көрсетеді.
Қай аймақтар тиімдірек?
- Бірлескен кәсіпорындар жұмысының тәжірибесі бар аймақтар
- Дайындығы жоғары инвестициялық жобалары қалыптасқан өңірлер
- Инфрақұрылымы мен көлік жүйелері дамыған аумақтар
- Шет мемлекеттермен шекарасы бар, логистикалық артықшылығы айқын өңірлер
Қорытынды түйін
Арнаулы экономикалық аймақтар — экономиканы жеделдетіп дамытуға бағытталған, құқықтық режимі ерекше және басқару тетіктері күрделі құрал. Дұрыс жобаланған жағдайда олар инвестицияны, технологияны және басқарушылық құзыреттерді тартып, өндірісті жаңғыртуға, жұмыспен қамтуды арттыруға және өңірлік бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге мүмкіндік береді.