Тамырдың өсуі
Күнделікті жоспар: Биология (6-сынып), сабақ №7
Тақырып
§8. Тамыр бөлімдері
Сабақтың типі
Құрастырылған
Құрал-жабдықтар
Электронды көрсетілімдер
Негізгі бағыт
Тамыр бөлімдерінің құрылысы, орналасуы, маңызы және әр бөлімнің қызметі
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Сабақтың мақсаты
Тамыр бөлімдерінің құрылысын, орналасуын және маңызын түсіндіру; әр бөлімнің атқаратын қызметін толық ашып көрсету.
Сабақтың міндеттері
- Білімділік: тамыр бөлімдерінің құрылысы мен өзіндік ерекшеліктерін оқушыларға түсінікті түрде меңгерту.
- Тәрбиелік: ғылыми дүниетанымды кеңейту, ұқыптылық пен жауапкершілікке тәрбиелеу.
- Дамытушылық: пәнге қызығушылықты арттыру, бақылау және салыстыру дағдыларын дамыту.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың сабаққа қатысуын белгілеу, сабаққа дайындығын тексеру және жұмыс ырғағын қалыптастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Қайталау сұрақтары:
- «Мүше» дегенді қалай түсінесіңдер? Қандай мүшелер болады?
- Неліктен оларды вегетативті мүшелер деп атайды?
- Вегетативті мүшелерді атаңдар. Олар өсімдікке не үшін қажет?
- Тамырдың негізгі қызметтерін атаңдар.
- Тамырлар шығу тегіне қарай нешеге бөлінеді және олар қайдан пайда болады?
- Негізгі, жанама, қосалқы тамырлар жиынтығы нені құрайды?
- Олардың айырмашылығы қандай? Қай өсімдіктерде кездеседі?
- Қоректік заттарды қорға жинайтын тамырларды атаңдар.
- Жанама тамырлардың қызметі қандай?
- «Тамыр жүйесі» ұғымына анықтама беріңдер.
- Шашақ тамыр жүйесі неліктен осылай аталады? Шашақ тамырлы және кіндік тамырлы өсімдіктерге мысал келтіріңдер.
III. Жаңа материалды түсіндіру
Жоспар
- Өсімдіктің вегетативті мүшесі — тамырдың құрылысы
- Тамырдың атқаратын қызметтері
Тамыр бөлімдері (аймақтары)
Тамыр ұзындығы мен қызметіне қарай бірнеше аймаққа бөлінеді: тамыр оймақшасы, бөліну, созылу (өсу), сору, өткізгіш аймақтары.
Тамыр оймақшасы
Тамыр оймақшасы тамыр бөліміне кірмейді. Ол тамыр ұшындағы түзуші ұлпалардан құралған өсу нүктесінің сыртын қаптап тұрады. Оймақша жасушалары тірі болады: сыртқы қабат жасушалары топырақ кедергілеріне үйкеліп зақымданған сайын түлеп түседі, орнына жаңа жасушалар түзіліп, оймақша үнемі жаңарып отырады.
Оймақшаның сыртқы қабаты шырышты зат бөледі. Бұл шырыш тамыр ұшындағы нәзік жасушаларды қажалудан қорғайды және топыраққа енуін жеңілдетеді.
Бөліну аймағы
Бөліну аймағы үш қабаттан тұрады: сыртқы, ортаңғы, ішкі. Сыртқы қабаттан тамырдың өңі мен оймақшасы, ортаңғы қабаттан алғашқы қабық, ішкі қабаттан орталық цилиндр түзіледі.
Бұл аймақта жасушалар дамылсыз бөлініп, тамырдың басқа бөлімдерінің қалыптасуына негіз болады.
Созылу (өсу) аймағы
Өсу аймағында жас жасушалар бөлінбейді; олар ұзыннан созылып, тамырдың ұзаруын қамтамасыз етеді. Бұл құбылыс тамыр ұшының топыраққа терең енуіне ықпал етеді.
Алғашқы өткізгіш ұлпалар дәл осы аймақта түзіле бастайды.
Сору аймағы
Сору аймағы өсу аймағынан кейін орналасады және қалың түктерімен ерекшеленеді. Тамыр түктері — тамырдың сыртын қаптайтын жұқа өң қабықшасы жасушаларының созылуынан пайда болатын өсінділер.
Әрбір тамыр түгі — жұқа қабықшасы, цитоплазмасы, ядросы және вакуолі бар жеке ұзынша жасуша. Ол топырақ түйіршіктерімен тығыз жанасып, суды және онда еріген минералды тұздарды сіңіреді, әрі жас тамырға белгілі дәрежеде тірек қызметін атқарады.
Өткізгіш аймақ
Өткізгіш аймақ суды және суда еріген қоректік заттарды тамырдан өсімдіктің жер үсті мүшелеріне өткізеді. Бұл аймақта тамыр түктері болмайды, ал жанама тамырлар көптеп түзіледі.
Тамырдың сору механизмі
- Сору күші
- Осмостық және тургорлық қысымдардың айырмашылығы.
- Осмостық қысым
- Жасуша шырыны ерітіндісінің цитоплазмаға және жасуша қабырғасына түсіретін қысымы.
- Тургорлық қысым
- Жасуша шырынының жасуша қабырғасына түсіретін қысымы.
- Топырақ ерітіндісінің қозғалысы
- Су мен еріген заттар тамыр қабығы жасушалары арқылы сору күші төмен аймақтан сору күші жоғары жасушаларға қарай жылжиды.
- Тамыр қысымы
- Барлық тамыр түктерінің сору күшінің жиынтық әсері.
- Жапырақтардың сору күші
- Су молекулалары мен өткізгіш ұлпа қабырғалары арасындағы іліну (когезия-адгезия) күштерімен байланысты.
Тамырдың өсуі және тропизм
Тамырдың өсуі өсімдік түріне және жыл мезгіліне байланысты өзгереді. Әдетте көктемде тамыр қарқынды өседі. Өсу кезінде тамыр қоректік заттар мен суды бірқалыпты пайдаланып, ұшынан төмен қарай бағытталып өседі.
Сыртқы тітіркендіргіштердің (ауырлық күші, жарық) әсерінен болатын бағытталған өсу қозғалысы тропизм деп аталады. Негізгі тамырға оң геотропизм тән (жер тартылысының әсерінен төмен қарай біржақты өсу). Ірі жанама тамырлар көбіне жер бетіне параллель өседі, ал ұсақ тамырларда геотропизм айқын байқалмауы мүмкін.
IV. Бекіту: №6 зертханалық жұмыс
Тақырыбы
Тамыр бөлімдерін жай көзбен және ұлғайтқыш әйнекпен бақылау
Мақсаты
Тамыр бөлімдерін ажыратып, әр аймақтың ерекшеліктерін анықтау
Құрал-жабдықтар
10–15 күн бұрын өсірілген асбұршақ пен бидай өскіндері, микроскоп және керек-жарақтары, ұлғайтқыш қол әйнегі және т.б.
Жұмыстың барысы
- 10–15 күн бұрын өндіріген асбұршақ пен бидай өскіндерінің жас тамырларын салыстырып, олардың қай тамыр жүйесіне жататынын анықтау.
- Бидайдың жас өскінінің тамырын ұлғайтқыш әйнекпен қарап, тамыр бөлімдерін (аймақтарын) табу.
- Тамыр түктері бар аймақты анықтап, оның алып жатқан аумағын бақылау.
- Тамыр ұшынан препарат дайындап, микроскоппен қарау: тамыр оймақшасы жасушаларының ерекшеліктеріне назар аудару, суретін салу және оқулықтағы суретпен салыстыру.
Ескерту
Препарат дайындау үшін жас тамырдың ең ұшынан шамамен 5 мм кесіп алып, су тамызып, жабын әйнекпен жауып қарауға болады.
Нәтижені рәсімдеу тапсырмасы
Берілген өсімдіктерді тиісті тамыр жүйесімен сәйкестендіріп, кестеге жазыңдар.
Өсімдіктер тізімі
- Пияз
- Қауын
- Сәбіз
- Жүгері
- Асқабақ
- Күріш
- Ермен
- Қамыс
- Асбұршақ
- Сұлы
Жауап кестесі (толтыру үшін)
| Тамыр жүйесі | Өсімдіктер (нөмірлері) |
|---|---|
| Шашақ тамыр жүйесі | Жазыңдар… |
| Кіндік тамыр жүйесі | Жазыңдар… |
Кеңес: алдымен даражарнақтыларды (көбіне шашақ), кейін қосжарнақтыларды (көбіне кіндік) еске түсіріп көріңдер.
Ескертпе: Толық нұсқасын жүктеу (құжат/сілтеме мектеп платформасында беріледі).