Ыбырай Алтынсариннің шығармалары
Бастауыш сынып мұғалімі: Жұбанышова А.О.
Тақырыбы: «Сәулелі жұлдыз іздеген адам»
Мақсаты
Танымдық бағыт
Алғашқы ұстаз, ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармаларымен таныстыру, білімді тереңдету.
Тәрбиелік бағыт
Әңгімелері арқылы сапалы білімге ұмтылу, имандылық, адамгершілік, еңбекқорлық құндылықтарын қалыптастыру.
Құрмет пен үлгі
Ұлы тарихи тұлғаны есте сақтауға, құрметтеуге және өнегесін үлгі етуге тәрбиелеу.
Көрнекілігі
- Ы. Алтынсарин портреті
- Өнегелі сөздері мен нақылдары
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды сабаққа әзірлеу.
- Оқу құрал-жабдықтарын тексеру.
- Бір-біріне жақсы тілектер айту.
Жаңа сабақ: ой түрткі
Сұрақ
Қазақ даласындағы алғашқы ұстаз кім?
Ұлт тарихында аты өшпейтін, сәулелі жұлдыздай жол көрсеткен кемел тұлғалар бар. Сол асыл тұлғалардың бірі — Ыбырай Алтынсарин. XIX ғасырдың екінші жартысында ел көгіне шолпан жұлдыздай жарқырап шыққан біртуар қайраткерлер: Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай Алтынсарин кім?
Өмірбаяны мен ағартушылық жолы
Балалық шағы және білімге бастау
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылғы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысы аумағында дүниеге келген. Әкесі Алтынсары ерте қайтыс болып, Ыбырай жастайынан атасы Балқожа бидің тәрбиесінде өседі. Атасының ықпалымен 1850 жылы Орынборда ашылған орыс-қазақ мектебіне оқуға қабылданады.
Сабақты ерекше ынтамен оқып, 1857 жылы оқуын «өте жақсы» бағамен аяқтайды. Балқожа би жас Ыбырайға хат арқылы үнемі жігер беріп, талапқа үндеп отырған.
Бейнематериал
Балқожа бидің баласына жазған хаты (үзінді/бейнебаян).
Қызметі және мектеп ашу ісі
1859 жылы Орынборға тілмаш болып ауысады. Осы кезеңде шығыстанушы ғалым, профессор В. Григорьевпен жақын танысып, оның бай кітапханасын пайдалану мүмкіндігіне ие болады.
1860 жылы Орал сыртындағы қазақтар үшін төрт бастауыш мектеп ашу туралы шешім қабылданғанда, Ыбырай өзі сұранып, Торғай мектебіне оқытушы болуға рұқсат алады. Осыдан бастап Қазақстандағы мектеп ісі ерекше жанданды.
Бейнематериал
Мектеп ашу жолы мен ұстаздық қызметі (бейнебаян).
Оқулық жазу және «Қазақ хрестоматиясы»
1876 жылы Ыбырай Петербург пен Қазан қалаларына барып, орыс ағартушыларының еңбектерін зерттейді. Сол тәжірибеге сүйеніп, қазақ тілінде оқу құралдарын жасауды мақсат етеді. Осылайша 1876 жылдан бастап «Қазақ хрестоматиясын» жазуға кіріседі.
Маңызды тұжырым
«Қазақ хрестоматиясы» — ана тіліміздегі тұңғыш оқулық. Онда тәрбиелік мәні жоғары шағын әңгімелер, өлеңдер, ауыз әдебиеті үлгілері және аударма шығармалар енгізілді.
Шығармалары: білімге шақыру, еңбекке баулу
Танымал туындылары
Өлеңдеріндегі үндеу
Ыбырай өлеңдерінде балаларды оқуға, білім алуға шақырады, ал әңгімелерінде еңбекке, тазалыққа, адал достыққа, адамгершілік пен имандылыққа баулиды.
Сахналық оқу
- «Кел, балалар, оқылық!» (өлеңін оқу)
- «Өнер-білім бар жұрттар» (өлеңін оқу)
- «Өзен» (өлеңін оқу)
Тәрбиелік өзек
Негізгі ой
Кішкентай ізгі әрекеттер үлкен нәтижеге жеткізеді: еңбек, сабыр, үнем, қанағат — тұлғаны өсіретін тірек.
Әңгімелерден көріністер және мәні
Көрініс 1: «Әке мен бала»
Мәтіннен үзінді
Бір адам он жасар баласын ертіп, егіннен жаяу келе жатса, жолда қалған аттың ескі тағасын көріп, баласына: «Анау тағаны, балам, ала жүр», — деді.
Бала әкесіне: «Сынып қалған ескі тағаны алып не қылайын?» — деді. Әкесі үндемеді, тағаны өзі алды да, жүре берді.
Қаланың шетінде темірші ұсталар бар екен, соған жеткен соң әкесі әлгі тағаны үш тиынға сатты. Одан әрі жүріп, сол үш тиынға біраз шие сатып алды. Шиені орамалына түйіп, өзі бір-бірлеп жеп, баласына қарамай жүре берді.
Біраз жер өткен соң әкесінің қолынан бір шие жерге түседі. Артында келе жатқан бала қызығып, жерге түскен шиені жылдам алып жеді. Осылай бірнеше рет қайталанып, бала әр жерде еңкейіп, он шақты шие теріп жеді.
Ең соңында әкесі тоқтап, баласына шиені орамалымен беріп: «Көрдің бе, мана тағаны жамансынып бір ғана иіліп көтеріп алуға еріндің. Енді сол тағаға алған шиені аламын деп, бір еңкеюдің орнына он еңкейдің. Мұнан былай есіңде болсын: аз жұмысты қиынсынсаң — көп жұмысқа тап боласың; азға қанағат етпесең — көптен де құр қаласың» — деді.
Түйін
Кішкентай еңбектен қашу — үлкен қиындыққа ұрындырады. Үнем мен қанағат — өмірлік дағды.
Көрініс 2: «Асыл шөп»
Мәтіннен үзінді
Злиха мен Бәтима деген екі қыз бала біреудің қызметінде жүріп, төбесіне бір-бір жәшік жеміс көтеріп қалаға келе жатады. Злиха шаршадым деп аһ ұрса, Бәтима күліп, әзілдесіп келеді.
Сонда Злиха: «Сен неге мәз болып келесің? Төбеңдегі жәшіктің ауырлығы менікінен кем емес, өзің де менен күшті емессің» — дейді.
Бәтима: «Мен жәшігімнің ішіне ауырды жеңілдететін бір шөп салдым», — дейді.
Злиха: «Ондай болса, шөбіңнің атын айтшы, мен де ауырымды жеңілдетейін», — дейді.
Бәтима: «Ол шөп сенің қолыңа түспей ме деп қорқамын. Аты — сабыр», — дейді.
Түйін
Сабыр — ауырды жеңілдететін «асыл шөп». Қиындықты көтерудің ең мықты тірегі — төзім мен ұстам.
Алғыс сөздер және мектепке сүйіспеншілік
Оқушылардың алғысы (өлең жолдары)
1-оқушы:
Сауатты болса екен деп қазақ халқын,
Білімге бастап беріп, жолды салды.
Тәлімді, тәрбиелі еңбегімен,
Ыбырайдан өшпестей мұра қалды.
2-оқушы:
Жалғассын бүгінгі күн дәстүр-салтың,
Күндей күліп өмірің болсын жарқын.
Бас иіп ұлы Ыбырай рухына,
Көтерейік бірігіп атақ-даңқын!
Мектеп — алтын ұя
Ыбырай атамыздың мектебінде де біз сияқты оқушылар білім алған. Бүгінде біз сол ағартушының жолын жалғаған, кейін бой көтерген еңселі мектептердің бірінде оқып отырмыз. Өзіміз білім алып жатқан алтын ұя мектебімізді қадірлейміз.
Хор
«Аяулы мектебім» (ән шумағы)
Қорытынды
Бүгінгі шарада біз ұлы ағартушы, қазақ даласында тұңғыш мектеп ашқан алғашқы ұстаз Ыбырай Алтынсариннің өмірбаянымен кеңінен таныстық. Оның шығармалары мен ағартушылық еңбектеріне тоқталып, ұрпақ тәрбиесіне қалдырған өшпес ізін пайымдадық.
Шақыру
- Әр істі ойланып, ақылмен жасау;
- Кішіге қамқор болу;
- Ата-ананы сыйлап, құрмет тұту;
- Еңбекқорлыққа ұмтылу.
«Сәулелі жұлдыз іздеген адам» атты тәрбие сағаты аяқталды.