Халықтардың ұлы қоныс аударуын бастаған тайпа
Халықтардың ұлы қоныс аударуы
Ғұндардың Еуразия кеңістігіндегі жылжуы өзге ірі тайпалардың да қозғалысын күшейтіп, тарихта «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген атпен белгілі үдерістің басты факторларының біріне айналды. Бұл кезең Қазақстан мен Еуразия аумағында өмір сүрген тайпалар мен халықтардың құрамына елеулі өзгерістер әкелді.
Приисктің Аттила туралы сипаттамасы
448 жылы Аттиланың сарайында болған Византия елшісі Прииск оның келбетін былай суреттейді:
“Бір көрген адам оның нағыз азиялық екенін бірден айтады. Басы үлкен, орта бойлы, мығым денелі. Қараған жерін тесіп өтетіндей, көзқарасы сұсты. Қозғалысы шапшаң, сенімді. Дауысы күмістей сыңғырлайды әрі құлаққа жағымды.”
Аттиланың замандастары оның күнделікті дағдысын да атап өтеді: ол таңертең есік алдына шығып, халықтың мұң-мұқтажын тыңдаған, күні бойы әр елден келген елшілерді қабылдаған, ал кешке серіктерімен бірге тамақтанған. Деректерде оның қарапайымдылығы ерекше көрсетіледі:
“Бәрі күміс ыдыстан ас ішті, ал Аттила ағаш ыдыстан тамақтанды.”
Ғұн әскерінің басымдығы және соғыс тәсілдері
Ғұндардың жорықтарда жиі жеңіске жетуінің негізгі себептерінің бірі — олардың әскери-техникалық басымдығы және ұтқыр тактикасы болды. Әскердің негізгі құрамы — шапшаң атты әскер. Соғыс барысында олар қорған бұзғыш машиналарды, тас атқыш техникаларды қолданған. Сондай-ақ жақсы бекітілген жылжымалы қамалдарда садақшылар тұрып, оқ жаудырып отырғаны айтылады.
Дерек: А. Марцеллиннің бағалауы
А. Марцеллин ғұндардың жауынгерлік қасиеттерін ерекше атап өткен:
“Ертелі-кеш ат үстінен түспейді. Маңызды істер туралы кеңесетін болса, кеңесті де ат үстінде отырып өткізеді. Олар өздеріне төніп тұрған патшаның қатал әмірін сезбейді, ал егер тайпа ақсақалдарының біреуі басшылық жасаса, жолында кездескеннің бәрін жайпап өтеді.”
Приисктің ғұндар туралы байқаулары
- “Олар соғыстан кейін тыныш әрі қамсыз тіршілік етеді, әркім қолында барымен қанағат етеді.”
- “Әсіресе жақындарын өздерінің мейірімді әрі жылы ілтипатымен және сүйіспеншілігімен бауырына тартады.”
Аттила дәуірі: жорықтар, империя және тарихи салдар
V ғасырдың 30-жылдары Аттила (Еділ) Румыния мен Венгрия аумағындағы ғұндарды өз қол астына жинап, Рим империясының Паннония мен Мезия өңірлерін бағындырды. Кейін оның жорықтары Франция жеріне дейін жетті.
451 жыл
Аттила әскері Галлиядағы Каталаун даласында римдіктер мен франктердің біріккен күштерімен шайқасты.
453 жыл
Аттила қайтыс болғаннан кейін ғұн мемлекеті біртіндеп ыдырап кетті.
Деректерде ғұн империясының Еуропада Рим үстемдігін әлсіретіп, тарихи өзгерістерге ықпал еткені айтылады. Сонымен қатар құл иеленушіліктің жойылуына әсер еткен факторлардың бірі ретінде де қарастырылады.
Аттила бейнесі мәдениетте
Аттила туралы еңбектер VI ғасырдан бастап бүгінге дейін жазылып келеді. Неміс, француз, итальян тілдерінде көптеген туындылар жарық көрген. Италияның атақты композиторы Джузеппе Верди “Аттила” операсын жазған. Қазақ халқы оны Еділ деп атайды.