Өнер сыры - өрнекте
Қарағанды облысы, Приозёрск қаласы
Наркулова Эльмира Жексенбаевна
Сабақтың тақырыбы
Ою оя білу де өнер
Мақсаты
Оқушыларды қазақтың ұлттық ою-өрнегінің ерекшеліктерімен таныстыру, төл мәдениетті қастерлеуге баулу және олардың ұшқыр ойы, белсенділігі, біліктілігі мен шеберлігін дамытуға ықпал ету.
Көрнекілігі
- Кітап көрмесі
- Қолөнер бұйымдары
- Буклет
Құрылымы
- IҰйымдастыру
- IIКіріспе
- IIIНегізгі бөлім
- IVҚорытынды
Ұйымдастыру және кіріспе
Сабақ оқушылардың ашық тәрбие сағатына дайындығын тексеруден басталады. Оқушылар өз білімін ортаға салып, білмегенін сұрап, сабаққа белсене қатысуға бағытталады.
Негізгі идея
Бүгінгі сабақта қазақ халқының ұлттық ою-өрнек өнерімен танысып, оның мағынасы мен түрлерін, мәдениеттегі орнын түсінеміз.
Ою-өрнектің шығу тарихынан бір аңыз
Ертеде байлыққа тоймаған хан болыпты. Ол жер бетіндегі судың бәрі өзімдікі деп жар салып, елді де, малды да қырғынға ұшыратады. Халық оны «сұмырай» деп атап, су үшін күресіп, суы бар жерлерді жасырып отырған деседі. «Сұмырай келсе, су құриды» деген сөз осыдан қалған.
Аңызда хан Райхан атты шебер қыздың оң қолын шауып тастайды. Дегенмен халық су үшін болған күресте жеңіске жетеді. Осы оқиғаға байланысты су өрнегі пайда болғаны айтылады.
Жер-Ана Райханның бес саусағының орнына жер бетіне бес тармақты гүл өсіріп, жайқалтып жібереді. Сондықтан бес жапырақты қызғалдақтың ою-өрнекке енуі Райханның бес саусағына қойылған ескерткіш іспетті деген наным бар.
Ою деген не? Ою-өрнектің орны
Қазақтың ұлттық мәдениетіндегі ең байырғы әрі аса құнды салалардың бірі — қолөнер. Соның ішінде ою-өрнек өнері ғасырлар бойы атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып, үздіксіз дамып келеді.
Ою — бір нәрсенің пішінін ойып алу. Ою-өрнек — қазақ қолөнерінде кең тараған әшекейлеу, бейнелеу түрі.
Екі негізгі бағыт
1) Ою-өрнектің өзіне қатысты түрлер
Өрнектің үлгілері, элементтері, композициялық құрылымы.
2) Ою-өрнек қолданылатын әшекейлі бұйымдар
Текемет, кілем, басқұр, түскиіз, киім-кешек және тұрмыстық заттар.
Ою-өрнек түрлері: атауына қарай жіктелуі
Қазақ ою-өрнектері атауына, бейнелейтін нысанына қарай бірнеше топқа бөлінеді:
Аспан әлемі
- Ай, күн, жұлдызға байланысты: айшық, жұлдыз
Мал бейнесі
- Малға, дене мүшелеріне байланысты: қошқармүйіз
Аң-құс бейнесі
- Аңға байланысты: арқармүйіз, бұғымүйіз
- Құстарға байланысты: құсмұрын, құсқанат
Жәндіктер және табиғат
- Жәндіктерге байланысты: көбелек, жыланбас
- Жер-су, өсімдік бейнелі: төртқұлақ, бесжапырақ, бұтақ
Құрал-жабдықтар
- Тұрмыстық құралдарға байланысты: балта, тарақ, балдақ
Геометриялық пішіндер
- Геометриялық денелер тектес: тұмар, сынықмүйіз
Дәстүрлік және сәндік өрнек
Дәстүрлік өрнек
Ежелден қалыптасқан, халықтық таным мен өмір салтына негізделген өрнек түрі.
Сәндік өрнек
Затты әшекейлеп, көркемдеу үшін қолданылатын өрнек түрі.
Өрнек туралы өлең (Ф. Оңғарсынова)
Түрің-ай, текеметім! Асыл қандай! Үңілдім үнсіз ғана басымды алмай. «Келе ғой, қошақаным, өзіме!» деп, әжем кеп сипағандай шашымнан жай.
Жан бітіп, жайраңдалды жан-жағымнан қазақтың қошқармүйіз өрнектері.
Желбауда, басқұрда ма аңсау елім — әжемнің тарамысты саусақтарын таба алмай, дала кезіп шаршап едім.
Түрінен текеметтің көріп тұрмын — әжемнің тарамысты саусақтарын.
Сүрінбей өте алар ма ғасырлардан — әжемнің оюындай жыр өрнегім.
Сүйеніп түскиізге тұрып қалып, көз жазып оюлардан қалам ба деп, мөлдір шық жасырынды жанарға кеп.
Шебер біздің әжеміз, шебер біздің атамыз, шебер болған бабамыз — біз де шебер боламыз.
Бұйымдар мен заттарды сәндеу үшін көрнекті, қиын да болса қиналмай — мен де үйрендім өрнекті.
Оя алсаң — ою әдемі, үйлессін оған көлемі. Бояуымен үндескен, ою әсем түр-түспен.
Танымдық тоқтам: «қошқармүйіз»
Тақтадағы оюға қарап, оның мүйізге ұқсайтынын байқаймыз. Қошқармүйіз оюы қошқардың мүйізі тәрізді иірімделіп келеді.
Бұл өрнек мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқының көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты туған. Қошқармүйіз молшылық пен берекенің нышаны ретінде бүгін де жиі қолданылады.
Халық даналығы: «Өз үйінде ою оймаған адам, кісі үйінде сызу сызады». Бұл сөз шеберлік пен ізденістің өмірдің өзге салаларына да әсер ететінін меңзейді.
Өнер мен өрнек туралы мақал-мәтелдер
- Өнер сыры — өрнекте.
- Ою ойғанның ойы ұшқыр.
- Өнерді үйрен, үйрен де жирен.
- Өнерлі бала сүйкімді.
- Өнерлі өрге жүзер.
- Ою ойған — сызу да сызады.
- Оюы көптің өрнегі көп, өрнегі көптің ермегі көп.
- Өнерлінің өрісі кең.
- Жетелі өнер сүйіп еңбектенер, өмір жолы өшпестей өрнектелер.
- Он саусағынан өнер тамған.
Шығармашылық бөлім
Ұлы Абайдың «Туғанда дүние есігін ашады өлең» деген сөзіне сай, қазақ өмірінде ән-жырсыз өтетін мереке мен қуанышты күндер жоқ. Сабақ барысында «Астана» әнін орындау ұсынылады.
Одан кейін оқушылар заман талабына сай өздері үйден дайындап келген ою үлгілерін көрсетіп, жұмысын таныстырып, қысқаша қорғайды.
Қорытынды және сұрақтар
Талқылауға арналған сұрақтар
- Ою-өрнек дегеніміз не?
- Қандай ою-өрнек түрлерін білесіңдер?
- Ұлттық ою-өрнек ұғымын қалай түсінесіңдер?
- Сабақ ұнады ма? Неліктен?
Бауыржан Момышұлының «Ою-өрнек, құрақ құрау — қазақтың кешегісі, бүгінгісі, ертеңі» деген сөзі бұл өнердің жалғастығы өз қолымызда екенін еске салады. Ою оюды үйрену, шеберлікті шыңдау — жас ұрпаққа аманат.
Бата-тілек
Жас ұрпақ өмірлі болсын, тұрмысы көңілді болсын.
Ата-анаға мейірлі болсын, ағайын-туысқа пейілді болсын.
Өнер-білімге зейінді болсын, он саусағынан өнер тамған оюшы болсын.
Зейін қойып тыңдағандарыңызға рақмет!