Абайдың өлеңі
Сыныптан тыс әдеби шараның мазмұны мен мақсаты
Қазақтың бас ақыны Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығына арналған сыныптан тыс әдеби-танымдық шараның мақсаты — оқушылардың ұлы ақын туралы білімін тереңдету, оның өмір жолы мен мұрасын кеңінен таныту, адамгершілікке тәрбиелеу, Абайдың даналығын және рухани асыл қазынасын насихаттап, құрмет сезімін қалыптастыру.
Кіріспе көрініс: ата мен немеренің диалогы
Кейіпкерлер
- Атасы: Тогуз Тимур (теледидар қарап отыр, қолында газет)
- Немересі: Түркпенбайұлы Ақтілек (5-сынып оқушысы, шығарма жаза алмай қиналады)
Көрініс теледидардан Абайдың «Қыс» өлеңінен үзінді оқылуымен басталады. Немересі бірден танып, атасына қуана жақындайды.
Теледидардан оқылатын үзінді
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.
Үсті-басы — ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды...
Диалогтың өзегі
Немересі: Мен бұл өлеңді білемін, ата! Кеше ғана әдебиет сабағында өткен едік. Бұл — Абайдың өлеңі.
Атасы: «Өткірдің жүзі, кестенің бізі, өрнегін сендей сала алмас…» Иә, бұл — Абайдың өлеңі. Қатал табиғаттың сүреңін ғажап бейнелеген. Ендеше, Абайдың кім екенін де білетін шығарсың.
Немересі: Иә, бірақ толық білмеймін.
Атасы: Ендеше, бұдан былай «Абай» деп құр айта салмай, «Абай атаң» деп құрметпен айт. Ол — бүкіл қазақтың Абайы. Абайды танымаған адам өз халқының рухани өзегін толық тани алмайды.
Немересі: Бізге шығарма-эссе жазуға қосымша ізденіс тапсырылған еді. Соған қиналып отырмын. Жарысқа қалайда қатысуым керек.
Атасы: Абай туралы көп дерек айтсам, тыңдайсың ба, балам?
Немересі: Иә. Сіз оны көрдіңіз бе? Ол туралы қайдан білесіз?
Атасы: Жүр, балам. Сені бір жақсы кешке алып барайын. Дәл сол Абай атаң туралы. Жүре ғой!
Шараның ашылуы: жүргізушілер сөзі
1-жүргізуші
Балзия Көнебаева
Бар ғұмырын әдебиетке арнаған,
Ақиқаттың ақ жолынан таймаған,
Ұлт пен тілдің болашағын көп ойлап,
Жас ұрпақтың ар-намысын қайраған!
2-жүргізуші
Амангелді Алмат
Құрметті әдебиет сүйер қалың көпшілік! Қазақтың біртуар ұлдарының бірі, данышпан ақын, ойшыл, дана ғұлама, қазақ әдебиетінің шоқтығы биік ірі тұлғасы Абай Құнанбайұлының шығармашылығына арналған «Қазақтың бас ақыны» атты сыныптан тыс тәрбиелік шарамызға қош келдіңіздер!
Абайдың өз үні
Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма.
Ой тастау
Абай туралы айту — артықтық емес. Бір қарағанда таныс тақырып секілді көрінгенімен, ол туралы білетініміз әлі де аз. Ұлылықтың сырын түсінгіміз келсе, даралықтың қандай болатынын ұғынғымыз келсе, дана Абай әлемін бірге шарлап қайтайық.
Музыкалық бөлім: хор орындауы
Құлақтан кіріп, бойды алар
Әсем ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар
Әнді сүйсең, менше сүй.
Әні
Көмек Ыбыраев
Сөзі
Тілектес Көшербай
Ән мәтіні
1-шумақ
Қазақтың туған бағына
Абайдай дана баласы.
Ақынның ғашық жырларын
Сағынды байтақ даласы.
Қайырмасы
Елдікті жыр ғып қолдайтын,
Ұрпаққа жырын жалғайтын.
Ел үшін әні самғайтын
Жасай бер мәңгі санамда.
2-шумақ
Рухымен бекем күрескен,
Санаға ғылым ұқтырған.
Сөзімен жарық, нұр құйған
Айналдық дана, текті ұлдан.
Қайырмасы
Елдікті жыр ғып қолдайтын,
Ұрпаққа жырын жалғайтын.
Ел үшін әні самғайтын
Жасай бер мәңгі санамда.
Танымдық бөлім: дерек, дәйексөз, бейнематериал
Ой түйін
Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды әлемге, қазақ халқын дүниеге танытамыз. Абай әрқашан біздің ұлттық ұранымыз болуы тиіс, — деген тұжырым айтылады.
Экранға назар
Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты деректер ұсынылып, 2–3 минуттық бейнематериал көрсетіледі.
Дәйексөз
Орыстар үшін — Пушкин, ағылшындар үшін — Шекспир, грузиндер үшін — Руставели қандай ұлы құбылыс болса, қазақтар үшін Абай да сондай теңдессіз құбылыс. (К. Кулиев)
Зерттеу жұмысы: «Абай тегі»
Баяндамашы
Әлдерменова Сымбат (9 «Б» сынып)
Абайды біз ақын, ойшыл, дана тұлға ретінде жақсы білеміз. Алайда «Абай бұл деңгейге қалай көтерілді?» деген сұрақтың жауабын іздесек, оның шыққан тегі мен өскен ортасына назар аударған жөн.
Шежіре тармағы
Абай — Орта жүздің Тобықты Арғын руынан, Олжай батырдың ұрпағынан тарайды. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек тарайды. Айдостың Айпара атты әйелінен Ырғызбай, Көтібақ, Топай, Торғай туады. Ырғызбайдан Өскенбай, Үркер, Мырзатай, Жортар өсіп-өнген. Өскенбайдың жары — Зере. Осы әулеттегі тектілік пен дәулет, тәлім мен тәрбие Абайдың тұлға болып қалыптасуына ықпал етті.
Зере әже туралы дерек
Зере әжеміз қыз күнінде ауқатты отбасында тәрбиеленген. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, ұзатыларда өз руының дәстүрімен күміс әшекейге молынан оранып шыққан, тіпті мұрны тесіліп, сырға салынған екен. Осыған қарап, Тобықтының әйелдері «Зерлі келін болды ғой» деп, содан оның аты Зере атанған деседі.
Зеренің түсі жайлы аңыз
Бірде Өскенбай түзде жүргенде, Зере киіз үйде мызғып, түс көреді: атасы Ырғызбай үйге кіріп келе жатып, қолындағы үш қып-қызыл алманың бірін жерге түсіріп алады, екіншісін қалтасына салып қояды да, үшіншісін сүртіп, келіні Зереге ілтипатпен ұсынады. Бұл түс кейін өмірде «үш нәрестемен» астасқандай айтылады: қызы Тайбала ұзатылып кетсе, ұлы Құнанбай зерек те салмақты болып өседі, ал Құттымұханбет үйленер жасқа жеткенде дүние салады деген дерек келтіріледі.
«Абай» есімінің қойылуы
Зере әже немерелерінің ішінде Ибраһимді ерекше жақсы көрген. Нәрестенің сүйкімділігіне сүйсініп, Ибраһим деген атын еркелетіп, «Абайым» деп атаған. Осылайша, халыққа Ибраһим есімімен емес, Абай атымен кеңінен танылғаны айтылады.