Мемлекеттік бюджеттің салықтары мен төлемдері .
Мемлекеттік бюджет кірістерінің құқықтық негізі
Мемлекеттік бюджеттің кірістеріне тек Қазақстан Республикасының тиісті заң актілерінде белгіленген салықтар мен басқа да міндетті төлемдер жатады. Қазақстан Республикасы бюджеттік жүйесі аясында мемлекеттік басқару, ең алдымен, республикалық (орталық) және жергілікті бюджеттердің салықтық түсімдерін нақты айқындауды, сондай-ақ осы бюджеттердің салықтық кірістерін жоспарланған көлемде қалыптастыруды көздейді.
Салықтық әкімшілендіру шеңберінде салық органдарының жүйесі республикалық және жергілікті бюджеттерге қатысты барлық салықтық мән-жайларды тәртіпке келтіруге, реттеуге, салық салуға қатысты проблемаларды шешуге, сондай-ақ салық жүйесінің тетіктері арқылы бюджеттің кіріс бөлігін тапшылықсыз қалыптастыруға ықпал етеді.
Негізгі ой: республикалық және жергілікті бюджеттердің салықтық түсімдеріне байланысты қатынастар, әдетте, салық-құқықтық реттеу құзырында қарастырылады.
Тиімділік, тұрақтылық және мүдделер теңгерімі
Салық жүйесінің фискалдық әлеуетіне сүйенген бюджеттік жүйенің тиімді әрі тұрақты жұмыс істеуі, Қазақстан Республикасының қазіргі заманғы даму ерекшеліктері мен халықаралық стандарттар талаптарына сай қоғамдық-мемлекеттік және корпоративтік (сондай-ақ жекеменшік) мүдделердің теңгерімін қамтамасыз ететін ұтымды құқықтық механизмге тікелей байланысты. Бұл жерде салықтық және бюджеттік-құқықтық реттеу әдістерінің өркениетті әрі нәтижелі болуы айрықша маңызға ие.
Бюджет кодексінің орны
Қазақстан Республикасы бюджеттік құрылысының нормативтік-құқықтық негізін бюджеттік заңнаманың тұрақты дамуы, кеңеюі және жүйелендіріліп, кодификациялануы күшейтті. Осы үдерістің маңызды кезеңі — 2004 жылғы 24 сәуірде қабылданған Қазақстан Республикасының тұңғыш Бюджет кодексі (2005 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді). Бұл құжат қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық (қаржылық) өмірінде бюджеттік қатынастарды реттеудің құрылымды әрі бірізді жүйесін қалыптастыруға ықпал етті.
Республикалық бюджетке тұрақты түсетін салықтық түсімдер
Бюджет кодексінің 46-бабы 1-тармағында республикалық бюджетке тұрақты түсетін салықтық түсімдер тізбесі көрсетілген. Олардың қатарына, атап айтқанда, төмендегілер кіреді:
Түсімдердің негізгі түрлері
Төмендегі тізім мәтін мазмұнына сәйкес редакциялық тұрғыда ықшамдалмай, мағыналық дәлдік сақтала отырып берілді.
- Корпорациялық табыс салығы.
- Қосылған құн салығы, оның ішінде Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген тауарларға, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтерге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларға салынатын қосылған құн салығы.
- Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларға салынатын акциздер.
- Газ конденсатын қоса алғанда, шикі мұнайға салынатын акциздер.
- Үстеме пайдаға салынатын салық.
- Экспортқа шығарылатын шикі мұнайға салынатын рента салығы.
- Бонустар.
- Роялти.
- Жасалған келісімшарттар бойынша өнімді бөлу жөніндегі Қазақстан Республикасының үлесі.
- Жергілікті маңызы бар мемлекеттік ақылы автомобиль жолдары арқылы жүріп өткені үшін алынатын алымды қоспағанда, Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алынатын алым.
- Телевизиялық және радиохабар ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат бергені үшін алынатын алым.
- Теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мемлекеттік тіркеу үшін алынатын алым.
- Дәрілік заттарды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым.
- Азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым.
- Радиоэлектрондық құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым.
- Қалааралық және халықаралық телефон байланысын бергені үшін төленетін төлем.
- Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төленетін төлем.
- Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төленетін төлем және өзге де төлемдер.
Қорытынды: салықтардың бюджеттегі рөлі
Қолданыстағы салық тетіктерінсіз бюджет жүйесінің ұтымды жұмыс істеуі мүмкін емес. Салықтар мемлекеттік бюджеттің негізгі көзі ретінде оның кіріс бөлігін қамтамасыз етеді.
Республикадағы өндіріс көлемінің ұлғаюы, жалпы ішкі өнімнің өсуі және мемлекеттік бюджет кірістерінің артуы тікелей қаржы ресурстарын пайдаланатын кәсіпорындардың қызметімен қатар, жеке тұлғалардың экономикалық белсенділігін ынталандыратын тиімді тетіктерді дұрыс таңдауға байланысты.