Қолөнердің дамуы
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Психологиялық дайындық.
- Оқушылармен амандасу.
- Тақырып пен мақсаттарды таныстыру.
II. Үй жұмысын тексеру
Алдыңғы тақырып бойынша сұрақ-жауап арқылы білімді анықтау.
III. Жаңа сабақ жоспары
- Қолөнердің дамуы
- Ұсталық кәсіп
- Сауда және ақша айналымы
- Егіншілік
I. Қолөнердің дамуы
IX–XII ғасырларда Қазақстан қалаларында өндіріс мәдениеті айқын ілгеріледі. Қыш күйдіру, әшекейлеу, шыны жасау, сүйек ұқсату сияқты салаларда технологиялық тәсілдер жетілдіріліп, бұйымдар әрі сәнді, әрі берік болып шықты. Археологиялық деректер қала қолөнерінің деңгейін нақты дәлелдейді.
Қыш құмыралар (X–XII ғғ.)
- Ерекшелігі: сәнді әрі мықты, әртүрлі қалыпта жасалған; іші-сырты жылтыр; түрлі түсті әйнек тәрізді сырмен қапталған.
- Өрнегі: қошқармүйіз тәрізді өрнектермен әшекейленген.
- Табылған орындар: Отырар, Құйрықтөбе, Тараз, Талғар және басқа қалалар.
Шыны бұйымдар (X ғ.)
Қыш өндірісіндегі жетістіктердің бірі — шыны бұйымдар жасау кәсібінің дамуы. Бұл бағыттың айқын деректері Отырар, Тараз, Ясы сияқты қалалардан табылған.
- Тәсілдері: үрлеу және қалыпқа құю.
- Маңызы: қалалық өндірістің кәсібиленуін көрсетеді.
II. Ұсталық және басқа кәсіп түрлері
Ортағасырлық қала өмірінде ұсталық, зергерлік және сүйек ұқсату ерекше орын алды. Табылған бұйымдар еңбек құралдарының да, тұрмыстық заттардың да әртүрлі болғанын көрсетеді.
Ұсталық кәсіп
Бұйымдары: пышақ, біз, қайшы, кетпен, соқа сияқты темір құралдар.
Табылған орын: Талғар.
Зергерлік кәсіп
Бұйымдары: күміс білезік, алтын сырға, сақина, түрлі алқалар.
Табылған орындар: Отырар, Тараз, Талғар.
Сүйек ұқсату
Бұйымдары: тереуіштер, шахмат тастары, сүйектен жасалған жебелер.
Табылған орындар: Талғар, Құйрықтөбе, Алматы.
III. Сауда және ақша айналымы
Сауда айырбас арқылы да, ақша арқылы да жүргізілді. Қалалардың экономикалық қуаты артқан сайын ақша айналымы қалыптасып, теңге соғу ісі жолға қойылды.
Теңге соғу деректері
- Хорезм шахы Мұхаммед Текештің атынан Отырарда 1210 және 1217–1218 жылдары теңге соғылғаны айтылады.
- Испиджаб, Отырар, Фараб қалаларында ақша шығаратын сарайлар болған.
Негізгі түйін
Ақша айналымының дамуы — қала мәдениетінің күшеюін, өндіріс пен сауданың кеңейгенін және аймақаралық байланыстардың тұрақтанғанын білдіреді.
IV. Егіншілік
Егіншіліктің дамуы көшпелі мал шаруашылығына ғана емес, ең алдымен қалалардың саны мен тұрғындарының өсуіне тікелей байланысты болды. Қала маңындағы суармалы алқаптар қалалық нарықты азық-түлікпен қамтамасыз етті.
Түркістан
Егіншілік дамыған өңірлердің бірі ретінде аталады.
Сауран
Егіншілік дамыған қалалардың қатарында.
Отырар
Ақша шығаратын сарайы болған ірі орталық.
Тапсырмалар
Төмендегі тапсырмалар оқушылардың материалды жүйелеуіне, деректерді салыстыруына және қателерді түзету арқылы талдау жасауына бағытталған.
1) Кестемен жұмыс: қолөнер
| Қолөнер түрлері | Қандай бұйымдар жасалды | Қай қалаларда дамыды |
|---|---|---|
| Қышшылық | Сырланған, өрнекті қыш құмыралар | Отырар, Құйрықтөбе, Тараз, Талғар |
| Шыны жасау | Үрленген және қалыпқа құйылған шыны бұйымдар | Отырар, Тараз, Ясы |
| Зергерлік | Білезік, сырға, сақина, алқа | Отырар, Тараз, Талғар |
Кестені толықтыруға қосымша мысалдар келтіріңдер.
2) Кестемен жұмыс: кәсіп түрлері
Әр кәсіп бойынша бұйымдар және табылған орындар деректерін жүйелеңдер.
Кәсіп
Ұсталық
Кәсіп
Зергерлік
Кәсіп
Сүйек ұқсату
3) Қате сөйлемдерді түзету
Берілген сөйлемдердегі қателерді тауып, дұрыс нұсқасын жазыңдар.
1. X–XII ғасырларда қыш құмыралар ерте орта ғасырлармен салыстырғанда нашар әрі біркелкі жасалған.
Дұрысы: X–XII ғасырларда қыш құмыралар сәнді, мықты және әртүрлі қалыпта жасалды.
2. Қыш құмыра шеберханалары Янгикент, Көкшетау, Суяб қалаларынан табылған.
Дұрысы: Қыш құмыра шеберханалары Отырар, Құйрықтөбе, Талғар, Тараз қалаларынан табылған.
3. Орта ғасырларда балға, балта сияқты жабдықтар ағаш үлгісімен жасалған қалыпқа құйылып өндірілген.
Дұрысы: Орта ғасырларда темір өңдеу кең дамып, еңбек құралдары соғу және құю сияқты тәсілдермен жасалды.
4. Қазба жұмыстары кезінде ең жиі кездесетін сүйек бұйымдары — сүйекпен көмкерілген орындықтар.
Дұрысы: Қазба деректерінде мүйізден және сүйектен жасалған әшекейлер, ұсақ тұрмыстық заттар жиі ұшырасады.
5. Мұхаммед Текеш 1210 және 1217–1218 жылдары Отырарда өмір сүріп, теңге соқтырған.
Дұрысы: Мұхаммед Текештің атынан Отырарда 1210 және 1217–1218 жылдары теңге соғылғаны туралы дерек беріледі.
6. Егіншіліктің дамуы көшпелі мал шаруашылығына тікелей байланысты болды.
Дұрысы: Егіншіліктің дамуы қалалар санының және тұрғындарының өсуіне, сондай-ақ суармалы жүйелердің жетілуіне байланысты болды.
4) Қалаларға қатысты тапсырма
- Түркістанда егіншілік дамыды.
- Сауранда егіншілік дамыды.
- Отырарда ақша шығаратын сарай болған.
Сабақты бекіту және қорытынды
Бекіту сұрақтары
- IX–XII ғасырлардағы қыш бұйымдарының негізгі ерекшеліктері қандай?
- Қай қалалардан шыны бұйымдар табылған және олар қалай жасалған?
- Сауда қандай жолдармен жүргізілді? Ақша сарайлары қай қалаларда болды?
- Егіншіліктің дамуына әсер еткен негізгі факторларды атаңдар.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- «IX–XII ғасырлардағы қолөнер, сауда және шаруашылықтың дамуы» тақырыбын оқып келу.
- Қосымша деректер қарастыру.
- Тақырып бойынша тест құрастыру.
Бағалау
Сабаққа белсене қатысқан оқушылардың жұмысы бағаланады.
Қысқаша түйін
Қолөнер
Қышшылық пен шыны жасауда сапа мен сәндік деңгей жоғарылады.
Сауда
Айырбас пен ақша айналымы қатар жүріп, теңге соғу жүйесі қалыптасты.
Шаруашылық
Егіншілік қалалардың өсуімен, тұрғындар санының артуымен тығыз байланысты болды.