Мақалды құрастыру
Сабақтың тақырыбы
Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ
Сабақтың мақсаты
- а) Оқушыларды белгілі бір тақырыпқа байланысты мақал айта білуге және жасырылған жұмбақтың шешімін табуға үйрету.
- ә) Мақал айту арқылы оқушылардың ақыл-ойын, сана-сезімін, танымдық қабілетін, білімділігін және сөз саптау дағдысын дамыту.
- б) Халық ауыз әдебиетінің түрлерімен таныстыра отырып, балаларды адамгершілікке, адалдыққа тәрбиелеу және ата-баба өсиетін ұмытпауға баулу.
Сабақтың әдісі
Әңгімелеу, түсіндіру, оқушыларды жарыстыру.
Сабақтың түрі
Ойын, сайыс.
Көрнекілігі
Төсбелгілер, кітаптар, қанатты сөздер, салт-дәстүрге байланысты заттар, суреттер.
Пәнаралық байланыс
Қазақ тілі, қазақ әдебиеті, тарих.
Сабақтың барысы
1. Ұйымдастыру
Сайысқа қатысушы топтар ортаға шығады. Әр топта бес оқушыдан болады. Топ жетекшілері сайланады.
Сайыстың жүрісі
- 1.Өзін таныстыру: ұраны, төсбелгісі, атауы.
- 2.Мақалдар сайысы.
- 3.Жұмбақтар сайысы.
- 4.Көрермендер сайысы.
- 5.Қорытынды бөлім.
Сайыс басталуы
Сайыс басталмас бұрын әділқазылар алқасы сайланады. Сайыс төрт жол өлең шумағымен ашылады:
Әрі қатты, әрі тәтті өмірге, Келген жоқпыз кешке бекер еруге. Тиістіміз болашақтың алдында, Тік тұрып, тура жауап беруге.
«Білікті бірді жығар, білімді мыңды жығар» дегендей, оқушылардың тапқырлығы мен ой-өрісін тексеру мақсатында мақалдар бөлімі басталады.
2-бөлім. Мақалдар сайысы
Бірінші кезең: сөзге мақал құрастыру
Екінші кезең: мақалдың жалғасын табу
| № | Басталуы | Жалғасы |
|---|---|---|
| 1 | Баланың ұяты — әкеге, | қыздың ұяты — шешеге. |
| 2 | Атаңа не қылсаң, | алдыңа сол келер. |
| 3 | Туған жердей жер болмас, | туған елдей ел болмас. |
| 4 | Батыр туса — ел ырысы, | жаңбыр жауса — жер ырысы. |
| 5 | Екі жақсы қас болмас, | екі жаман дос болмас. |
| 6 | Төртеу түгел болса, төбедегі келер, | алтау ала болса, ауыздағы кетер. |
| 7 | Әдепті елдің баласы | алыстан сәлем береді. |
| 8 | Ұяда не көрсең, | ұшқанда соны ілерсің. |
| 9 | Сөз жүйесін тапса, | мал иесін табар. |
| 10 | Жақыныңды жаттай сыйла, | жат жанынан түңілсін. |
Үшінші кезең: тұрақты сөз тіркестерінің мағынасын ашу
Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.
Мағынасы: кеш, жай.
Тілдің ұшында тұр.
Мағынасы: ұмытып қалу, жеткізе алмау.
Ит өлген жерде.
Мағынасы: алыс, қашық.
Қас пен көздің арасында.
Мағынасы: лезде, тез, жылдам.
Төбе шашы тік тұру.
Мағынасы: қорқу, үрейлену.
Тайға таңба басқандай.
Мағынасы: анық, нақты.
Үріп ауызға салғандай.
Мағынасы: әдемі, сұлу.
3-бөлім. Жұмбақтар сайысы
Негізгі тапсырма: жұмбақ шешу
-
Тиіп кетсе жырлаған, дауысы көпке ұнаған.
Жауабы: Домбыра.
-
Бір кітаптың парағы күнде азайып барады.
Жауабы: Күнтізбе.
-
Таудан биік, теңізден терең.
Жауабы: Ақыл.
-
Жаңылмастан жетеуі, кезек қызмет етеді.
Жауабы: Апта күндері.
-
Өзім сөзден тұрамын, аяқталған ойды құрамын.
Жауабы: Сөйлем.
Қосымша тапсырма: жұмбақ дайындап келу
Әр топ алдын ала өз жұмбағын құрастырып, сайыста ұсынады.
4-бөлім. Көрермендер сайысы
А) Көрермендерге жұмбақтар
-
Шік түсті, бүк түсті, алшы тұрды, тәйке тұрды. Шеше алады бұны кім?
Жауабы: Асық.
-
Қызыл қырман ойнайтын, қай мезгіл деп ойлайсың?
Жауабы: Күз.
-
Аппақ дала, қара дән. Дәнін сепкен — түсінуге жараған.
Жауабы: Әріптер.
Ә) Мақалдың мағынасын ашу
Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің.
Тәрбиенің, көрген өнегенің адам мінезіне әсерін түсіндіру.
Күлме досыңа, келер басыңа.
Біреудің басындағы жағдайға мазақ қылмау, өз басыңа да түсуі мүмкін екенін ұғындыру.
Ата көрген — оқ жонар, шеше көрген — тон пішер.
Ұл мен қыздың еңбекке, іске баулынуы отбасындағы үлгі-өнегеден басталатынын түсіндіру.
5-бөлім. Қорытынды тапсырма
Бұл бөлімде жұмбақшы жұмбақ жасырады, ал табылған жауапқа мақалшы сол сөзге байланысты мақал құрастыруы керек.
1-тапсырма
Жарық қылып қос тоғайдың етегін, айтшы ол не екенін?
Жауабы: Көз.
Мақал: Көз қорқақ, қол батыр.
2-тапсырма
Білімнің дәнін тереді, балаға тәлім береді.
Жауабы: Ұстаз.
Мақал: Ұстазы жақсының — ұстамы жақсы.
3-тапсырма
Өсіп тұрған бұл не? Жаз болса жайнап. Саясында ән салып, құстар жүрер сайрап. Салқын түссе шешіліп, қалады өзі жайрап.
Жауабы: Ағаш.
Мақал: Ағаш тамырымен, адам досымен мықты.
4-тапсырма
Өзі қысқа, өзі нұсқа, сөз қаймағын есіңде ұста.
Жауабы: Мақал.
Мақал: Мақал — сөздің мәйегі.
5-тапсырма
Оң жағында бес сарбаз, сол жағында бес сарбаз.
Жауабы: Саусақ.
Мақал: Саусақ бірікпей — ине ілікпейді.
Сабақты қорытындылау
Сайыскерлердің білімін және тапқырлығын саралау үшін сөз кезегі әділқазылар алқасына беріледі. Жеңімпаздар анықталып, марапатталады.