Бақыт түсінігі
Өмірдің мәні туралы ой
«Өмірдің мәні туралы ойланбайтын адам бар ма?» деген сұраққа көпшілік: «Жоқ, өз өмірінің мәні туралы ойланбайтын, толғанбайтын, мағыналы өмір сүруге талпынбайтын адам болмайды», — деп жауап берер еді. Ендеше, біз де бір сәт өз өміріміздің мәні туралы ойымызды таразылап көрейік.
Абайдың өсиеті
Ұлы Абайдың жас ұрпаққа: «Атаның ұлы болма, адамның ұлы бол» деп өсиет қалдырғаны белгілі.
Бұл — өз атына лайық ізгі, мейірімді, өзгелерді қадірлейтін; жеке мүддесін қоғам мүддесімен ұштастыра алатын; өзі үшін де, өзгелер үшін де еңбек ете білетін; өз құқығын қорғай отырып, өзгенің құқығын сыйлайтын; өмірден өткен соң артында жақсы сөзі мен ісін қалдыратын адам бейнесі.
Кез келген адамнан не талап етіледі?
Дегенмен осы ойдан туындайтын сұрақтар аз емес. Сонда қалай: әр адам бұл дүниеге келгеннен кейін бүкіл ғұмырын артына жақсы із қалдыруға арнауға міндетті ме? Барлығы бірдей ұлы тұлғалардай еңбек етіп, игілікті мұра қалдыра ала ма? Ал ондайға ұмтылу қатардағы адам үшін орындалмайтын арман емес пе?
Қарама-қарсы ұстаным
«Менің өмірлік ұстанымым басқа, — дейді біреулер. — Өмір адамға екі рет келмейді. Сондықтан көк аспан мен жарық күннің астында сайрандап қалу керек: аузың барда асап қал, ішіп-же, киін, сауық құр, нәпсіңді қандыр, ләззат ал».
Қайсысы дұрыс? Бұл сұраққа жалтыраған біржақты жауап беру оңай көрінгенімен, шын мәнінде ол әркімнің ішкі таңдауы мен жауапкершілігіне тіреледі.
Дайын «рецепт» бар ма?
Адам өмірінің мәні — әр адамның жеке мәселесі. Мұндай жерде дайын рецепт ұсынудан айтарлықтай нәтиже шыға қоя ма? Дүниеде қанша адам болса, сонша өмірлік ұстаным бар. Ал ой талқысы мен пікір алмасудың пайдасы әрқашан бар: ол адамның өз ұстанымын нақтылап, өзіне адал жауап табуына көмектеседі.
Философиялық көзқарастар: мән неден құралады?
Өткен ғасырлардағы ойшылдар бұқаралық санадағы түсініктерге талдау жасай отырып, адамның өмір мәнін оның іс-әрекетінің негізгі мақсаты мен мұратынан іздеді. Бұл көзқарас дүниені рухани құралдар арқылы өзгерту мүмкіндігі туралы ойға жетелейді.
Көптеген философтар өмірдің мәнін жеке адамның дүниетанымдық жүйесінің көрсеткіші, моральдық нормаларды бейнелейтін реттеуші ұғым ретінде қабылдайды. Сонымен бірге өмір мәнін белгілі бір тұтынушылық стандарттарға жетумен, жеке адамның тұрмыстық қамтамасыздығымен байланыстыратын түсіндірулердің де мүлде негізсіз еместігін атап өткен жөн.
Өмірдің мәні туралы сауалға ғылыми тұрғыдан дәл, әмбебап жауап беру мүмкіндігін терістейтін тұжырымдар да бар. Мұның себебі — өмір мәні әр адам үшін өзінше, қайталанбас тәжірибеден қалыптасады. Егер жер бетінде миллиардтаған адам бар десек, өмір мәні туралы да сонша пікір бар.
Әлеуметтік өлшем
Соған қарамастан, философиялық пікірлерден жалпы адамзатқа ортақ бір жинақ ойдың да байқалатыны тегін емес: адам өмірінің мәні оның әлеуметтік жағдайларымен айқындалады.
-
Адам — белсенді әрекет иесі; ол әлеуметтік дамуды жеделдетуі де, тежей алуы да мүмкін.
-
Тарихтың әр кезеңінде өмірдің мәнін, құндылығын айқындаушы — сол адамның өзі.
-
Бұл ұғым жеке адамнан да, қоғамнан да бөлек емес: ол адамның мақсаттарын қоғаммен диалектикалық тұрғыдан байланыстырады.
«Бақыт» ұғымы
Өмірдің мәні туралы сөз болғанда айналып өте алмайтын бір ұғым бар. Ол — бақыт. «Өмірдің мәні — оны бақытты етіп өткізуде» деген тұжырымның көпшілікке түсінікті әрі жылы естілетіні де содан.
Анықтама
Бақыт — адамның болмыс шарттарына сай келетін, кең ауқымды ішкі қанағаттанушылығын білдіретін; өмірінің толыққандылығы мен маңыздылығын, өзінің адамдық мұратына жету күйін көрсететін моральдық сана ұғымы.
Бақыт: сезім ғана ма, бағдар да ма?
Бақыт — мұраттың сезімдік-эмоциялық формасы. Ол тек белгілі бір объективті жағдайды немесе адамның субъективті күйін сипаттап қана қоймайды; сонымен бірге өмірдің «қалай болуы керектігі», адам үшін «ненің игілік бола алатыны» туралы түсініктерді де айқындайды. Осы тұрғыдан келгенде, бақыт ұғымы нормативті-бағалық сипат алады.
Бақыттың мазмұны әр адамның өз өмір мұратын және өмір мәнін қалай түсінуіне байланысты. Демек, өмірдің мәнін іздеу — сырттан келетін дайын жауапты табу емес, өз ішіңдегі өлшемді қалыптастыру, оны әрекетпен бекіту.