Жеті санының құпиясы КІРІСПЕ ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық деп Елбасының халыққа арнаған жолдауында атап көрсетілгендей, ұрпағы білімсіз елдің келешегі де бұлыңғыр екені баршаға аян
Кіріспе
ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық екені, сондай-ақ ұрпағы білімсіз елдің келешегі де бұлыңғыр болатыны жиі айтылады. Әрбір мемлекет, әрбір ұлт өз өкілінің білімімен, бойындағы ерекше қасиетімен, таланты мен дарындылығымен және табиғи қабілетімен биіктерден көрініп, өзгелерден оқ бойы озық тұратынымен бағаланады.
Өз ұлтының салт-санасын, ата-бабадан келе жатқан дәстүрін бойына сіңірген әрбір ұрпақ заман талабына сай біліммен қаруланса, ел келешегі еңселі, мәртебесі биік болмақ.
Қазақ халқы тілге бай, әр сөзіне мән берген халық. Қазақ үшін әр сөздің ғана емес, әр санның да өзіндік қасиеті, дүниетанымдық һәм тәрбиелік мәні болған. Қазақ бір санынан бастап, әр санның қадір-қасиетін таразылап, орны мен маңызына сай қолдана білген.
Қазақтың таным-түсінігінде жеті саны айрықша орын алады: ерте кезден-ақ көп халықтар, соның ішінде қазақтар да, жеті санында тылсым қуат бар деп сенген.
Математиканың негізгі ұғымдарының бірі — натурал сандар (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, ...). Олардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі, қасиеті, тіпті тарихы да бар. Осы мәтінде оқырманның жадында жүрсін деген ниетпен, 7 санының кейбір қыр-сырына тоқталамыз. Киелі сандардың мәнін зерделеу арқылы олардың астарлы мағынасын тереңірек түсініп, ұлттық танымды байыта аламыз.
Жеті санының құпиясы
Қазақ ұғымында жетінің киелі сипатқа ие екені ерте байқалған. Оның себебін түсіндіруге талпынған зерттеушілер аз емес. Кей еңбектерде 7 санының киелі мәні өзге халықтардың мәдени ықпалымен, соның ішінде араб-парсы дүниетанымымен байланыстырылып түсіндіріледі.
Жеті саны — көптеген мәдениеттерге ортақ белгі
7 санына ерекше мағына беру тек түркі халықтарына ғана тән емес. Ол әлем халықтарының көпшілігінде діни, мифологиялық, күнтізбелік ұғымдармен астасып, киелі сипат алған.
Ислам дүниетанымындағы «жеті»
Исламда 7 саны киелі сан ретінде танылады. Құранда «...Оған жеті қат аспанды үлестірді» деген мазмұндағы аят кездеседі, яғни «аспан — жеті қабат» ұғымы орныққан. Дәстүрлі діни баяндауларда Пайғамбардың жеті қабат аспанға көтерілуі туралы да айтылады. Қажылық рәсімдерінде де «жеті» ұғымы көрініс табады: Сафа мен Маруа арасында жеті рет жүру, жамаратта жеті тас лақтыру сияқты амалдар бар.
Христиан дәстүріндегі «жеті»
Христиандық уағыздарда да «жеті» санына байланысты түсініктер кездеседі. Мұнда жеті саны белгілі бір цикл, толықтық немесе қасиетті кезеңді білдіретін символ ретінде түсіндіріледі.
Үнді және будда мәдениетіндегі «жеті»
Көне үнді дүниетанымында «жеті жан», «жеті мүше» сияқты ұғымдар тараған. Будда дәуіріндегі әдебиет үлгілерінде де «жетіге» қатысты мотивтер жиі ұшырасады. Зерттеулерде көне мәтіндерден «жеті ана», «жеті мұхит», «жеті данышпан» тәрізді тұрақты құрылымдар кездесетіні айтылады.
Күнтізбе: апта — жеті күн
«Жетілік апта» ұғымы ертеден бар. Тарихи деректерде жеті күндік апта жүйесін вавилондықтар қалыптастырғаны айтылады: әр күнді аспан шырақтарымен байланыстырып, «аптадағы әр күнді аспан тәңірлері басқарады» деген түсінік тараған. Кейін бұл үлгі әлемге жайылып, Шығыс арқылы Орта Азия мен Қазақстанға да кеңінен орныққан.
Парсы, қытай, жапон дәстүрлеріндегі көріністер
- Парсы дүниетанымында әлемнің құрылысы «жетімен» өріледі: жеті аспан шырағы, жеті теңіз, жердің жеті қабаты, жеті қабат аспан тәрізді түсініктер айтылады.
- Қытай дәстүрінде адам қайтыс болғаннан кейін 7-ші, 21-ші, 49-шы күндері аза тұту, еске алу ғұрпы жасалады. Бұл күндер «жетісі», «үш жетісі», «жеті айы» секілді атаулармен байланыстырылып, «аруақтар күндері» ретінде қабылданады.
- Жапон мәдениетінде де жеті саны құт-береке әкеледі деген сенім бар. Осындай ұқсас түсініктер орыс, корей, моңғол және өзге халықтарда да кездеседі.
Күлтегін жазбасындағы «жетіге» сабақтас сандар
ХІХ ғасырдың ескерткіші саналатын Күлтегін жырындағы кейбір сандық деректер де назар аудартады. Мәтінде 17, 70, 700, 47, 27 сияқты көрсеткіштер жиі ұшырасып, оқиғалардың уақыты мен адамның жасын белгілеуде қайталанып отырады. Бұл құбылыс сол дәуірдің санға қатысты символдық танымымен сабақтас болуы мүмкін.
Қазақ тұрмысындағы наным-сенімдер мен ғұрыптар
Халқымыз өреге жайған құрт пен ірімшікті қарға сияқты құстардан қорғау үшін кейде жалған адам бейнесін жасап, өренің қасына іліп қоятын болған. Мұны «қарақшы» деп атаған. Осындай қарақшыны қора маңына да малды ит-құстан қорғау мақсатында қолданған.
Қазақ дәстүрінде «жеті шелпек» ұғымы бар. Үлкендер бір нәрседен қауіптенсе, үрейленсе, жайсыз түс көрсе немесе көңілі алаңдаса, жеті нан — жеті шелпек пісіреді. Көбіне жұма күні немесе сәрсенбінің сәті деп танылған мезетте пісіріп, жеті үйге таратады.
Алуы: «Қабыл болсын», таратушы: «Әумин!» деп жауап береді.
Таратып болған соң «ата-бабаларға тие берсін» деп ауыз тиіп, әруақтарға арнап аят оқып, бата жасайды. Халық түсінігінде бұл ғұрып «бәле-жаладан сақтайды» деген сеніммен астасады. Осы тұста жеті санының киелі-қасиеттілігі туралы ұғым айқын көрінеді: қаласа алты немесе сегіз нан да пісіруге болар еді, бірақ дәстүрде «жеті» орнығып қалған.